Το Αργάκι είναι μεγάλη, κυρίως ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 4 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 100 μέτρων, στην πεδιάδα της Μόρφου, κοντά στον ποταμό Σερράχη. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.291 κατοίκους, από τους οποίους 1.219 ήταν Έλληνες και 72 Τούρκοι.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Αργάκι είναι η μορφή των επίσημων χαρτών· οι κάτοικοι έλεγαν το χωριό Αρκάτζ’ιν.1
Η πρώτη γραπτή αναφορά στο χωριό είναι πιθανότατα το «Casal Argaglia» ενός βενετικού στατιστικού υπομνήματος του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie· ο ίδιος σημειώνει ότι το όνομα μπορεί να είναι το Αργάκι.2 Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, γράφει ότι το Αργάκι σημειώνεται στους παλιούς χάρτες ως «Ariati».3
Αν το «Casal Argaglia» του Mas Latrie είναι το Αργάκι, λίγο μετά το πέρασμα της Κύπρου στους Βενετούς το χωριό ήταν βασιλικό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη. Στο υπόμνημα που δημοσίευσε ο Mas Latrie καταγράφεται ανάμεσα στα δώδεκα βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Μόρφου, της διοικητικής περιφέρειας στην οποία ανήκε, μαζί με τη Μόρφου, την Περιστερώνα, την Πάνω και την Κάτω Ζώδεια και το Ακάκι.4
Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Αργάκι είναι χωριό με μεικτό πληθυσμό, με 43 νοικοκυριά με περιουσία. Το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας τους ήταν χωράφια· είχαν λίγα δέντρα, κυρίως ελιές, πάνω από 300 πρόβατα και κατσίκες και 53 βόδια.5
Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, στο κέντρο του, είναι αφιερωμένη στον Τίμιο Πρόδρομο. Ο παλαιός ναός ανακαινίστηκε τον 19ο αιώνα· είναι Αρχαίο Μνημείο, στον Πίνακα Β του Καταλόγου Αρχαίων Μνημείων. Στη νότια άκρη του παλιού κέντρου του χωριού βρίσκεται το παρεκκλήσι των Αγίων Ανδρονίκου και Αθανασίας.6 Στο χωριό υπήρχαν ακόμη οι εκκλησίες της Αγίας Βαρβάρας, που ο Jeffery αναφέρει το 1918 ως ανακαινισμένη, και του Αγίου Κοσμά.7 Το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο βρίσκεται στα χωράφια, περίπου 700 μέτρα βόρεια της εκκλησίας.8
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως εσπεριδοειδή, λαχανικά και πεπονοειδή. Τα πλούσια υπόγεια νερά της περιοχής της Μόρφου επέτρεπαν να ποτίζεται το μεγαλύτερο μέρος της γης του χωριού, και πάνω στον Σερράχη, λίγο βόρεια του χωριού, χτίστηκε το 1962 το φράγμα της Μόρφου.9 Το 1923 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Αργακίου «Ανόρθωσις» και το 1954 το Συνεργατικό Παντοπωλείο του χωριού.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Κύπριο ιστορικό της εκπαίδευσης Λοΐζο Φιλίππου, το πρώτο σχολείο του χωριού ιδρύθηκε το 1873, με δάσκαλο τον ιεροδιάκονο Χαρίτωνα, γέννημα του Αργακίου, που πέθανε τον επόμενο χρόνο. Από το 1874 ως το 1877 δίδαξε ο Ιωάννης Κυριακίδης από τη Μόρφου, και τότε οι κάτοικοι έχτισαν το σχολείο με δικά τους έξοδα και με την εργασία τους. Από το 1877 ως το 1923 δίδασκε ο Νεόφυτος Παπαδόπουλος από το χωριό, που είχε σπουδάσει στη σχολή της μονής του Αγίου Παντελεήμονα στη Μύρτου και στο Σχολαρχείο των Μυλάσων στην Καρία της Μικράς Ασίας.10 Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του Αργακίου είχε 199 μαθητές και επτά δασκάλους.
Το Αργάκι μεγάλωσε σταθερά στον 20ό αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 541 κατοίκους το 1881, 445 το 1891, 452 το 1901, 520 το 1911 και 647 το 1921.11 Το 1931 είχε 656 κατοίκους, 588 χριστιανούς και 68 μουσουλμάνους, και το 1946 974, από τους οποίους 898 ήταν ορθόδοξοι και 76 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.291 κατοίκους, 1.219 Έλληνες και 72 Τούρκους, και το 1973 1.541 Έλληνες και γύρω στους 60 Τούρκους (εκτίμηση).
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 509 κάτοικοι του Αργακίου. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 43 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Αργάκι καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Κάποιοι κάτοικοι έμειναν στο χωριό· κατά μαρτυρία προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στις αρχές του 1975 άνθρωποι από το Αργάκι και από άλλα γειτονικά χωριά μεταφέρθηκαν στο κέντρο κράτησης που είχε στηθεί σε σχολείο της Μόρφου, όπου κρατούνταν σε περιορισμό.12 Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.
Τέσσερις κάτοικοι του Αργακίου, όλοι στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Χάθηκαν στην περιοχή της Λαπήθου, στον δρόμο Κερύνειας-Πανάγρων, στον Άγιο Γεώργιο Κερύνειας και στην περιοχή Καραβά-Πέντε Μίλι. Τα λείψανα του ενός έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι άλλοι τρεις εξακολουθούν να αγνοούνται. Δύο ακόμη κάτοικοι σκοτώθηκαν αλλού, ένας άμαχος στην περιοχή των Καζιβερών και ένας στρατιώτης στην Κυρά της Μόρφου. Στο ίδιο το χωριό καταγράφονται τρεις νεκροί, όλοι άμαχοι κάτοικοι του Αργακίου.
Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία του Τιμίου Προδρόμου βεβηλωμένη και με ζημιές. Οι παράνομες τουρκικές αρχές επέτρεψαν σε έναν σύλλογο τέχνης να τη χρησιμοποιεί, και οι σταυροί της έχουν αφαιρεθεί.13 Το παρεκκλήσι των Αγίων Ανδρονίκου και Αθανασίας χρησιμοποιήθηκε ως στάβλος και σήμερα είναι ερειπωμένο, χωρίς στέγη.
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Αργάκι».↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 505.↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 223.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σσ. 504–505.↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Argaki».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Argaki».↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 223.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Argaki».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Αργάκι».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Αργάκι».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Αργάκι».↩︎
Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Κύπρος κατά Τουρκίας (προσφυγές 6780/74 και 6950/75), Έκθεση της Επιτροπής (1976), § 255.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Argaki».↩︎
Στο Αργάκι υπήρχαν τρεις εκκλησίες, ένα εξωκκλήσι και ένα κοιμητήριο. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, ένας ναός βεβηλώθηκε ή λεηλατήθηκε. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η χρονολόγησή της σημειώνεται ως «Ο παλαιός ναός ανακαινίστηκε τον 19ο αι.». Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Ενοριακός ναός του χωριού». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, κλειδωμένο, υπέστη ζημιές».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Κατέρρευσε-Ερείπια».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Κατέρρευσε-Ερείπια».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Κατέρρευσε-Ερείπια, πρώην στάβλος».
Τη σχολική χρονιά 1973–74, την τελευταία πριν από την τουρκική εισβολή, στο Αργάκι λειτουργούσε ένα δημοτικό σχολείο. Σε αυτό φοιτούσαν 199 μαθητές, με 7 δασκάλους. Παρακάτω δίνονται τα στοιχεία του, με τους μαθητές ανά τάξη και το διδακτικό προσωπικό, όπου είναι γνωστά.
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 21 | 16 | 16 | 15 | 20 | 18 | 106 |
| Κορίτσια | 25 | 17 | 10 | 18 | 13 | 10 | 93 |
| Σύνολο | 46 | 33 | 26 | 33 | 33 | 28 | 199 |
Στο Αργάκι, στο ενωτικό δημοψήφισμα που οργάνωσε η Εθναρχία τον Ιανουάριο του 1950, υπέγραψαν υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα 509 κάτοικοι.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 43 Έλληνες με καταγωγή από το Αργάκι που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
43 / 43 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκαν ή αγνοούνται εννέα άνθρωποι με καταγωγή από το Αργάκι, πέντε στρατιώτες και τέσσερις άμαχοι. Από τους τέσσερις αγνοούμενους, ένας έχει εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ τρεις εξακολουθούν να αγνοούνται. Στο Αργάκι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά πέντε άνθρωποι, ένας στρατιώτης και τέσσερις άμαχοι. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από το Αργάκι, και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Στο μητρώο συνεργατικών εταιρειών ήταν εγγεγραμμένες οι ακόλουθες 2 συνεργατικές εταιρείες της κοινότητας:
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την κοινότητα αυτή ήταν και είναι ο 2721.
