Τα Άρδανα είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκονται 27 χιλιόμετρα βόρεια της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 230 μέτρων, στους νότιους πρόποδες του Πενταδακτύλου. Η γη του χωριού έφτανε στα βόρεια ως τα δάση του Πενταδακτύλου, με μέρος του δάσους της Καντάρας, και στα νότια περιλάμβανε το μικρό δάσος των Βικλών.¹ Στην απογραφή του 1960 είχαν 433 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή. Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει «τα Άρδανα».

Αρχαιολογικοί χώροι

Η γη των Αρδάνων κατοικούνταν από την αρχαιότητα. Το 1965 βρέθηκε στο χωριό ένα άγνωστο ως τότε νεκροταφείο της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου, και το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε έναν τάφο του. Περιείχε τον σκελετό ενός παιδιού, μικρές δίχρωμες κανάτες και κανάτες από απλό πηλό.²

Νότια του χωριού, στη γη της κοινότητας, ο ψηφιακός κατάλογος αρχαίων τόπων Pleiades σημειώνει έναν αρχαίο οικισμό με το όνομα του χωριού, που κατοικήθηκε από την αρχαϊκή αρχαία ελληνική περίοδο, την πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική») και τη ρωμαϊκή ως την πρώιμη ελληνική μεσαιωνική («βυζαντινή»).³

Αρχαιότητα

Ο τάφος του 1965 και ο οικισμός νότια του χωριού δείχνουν ότι η περιοχή των Αρδάνων κατοικούνταν από την αρχαϊκή περίοδο και στους αιώνες που ακολούθησαν. Το χωριό βρίσκεται περίπου 19 χιλιόμετρα βόρεια της Σαλαμίνας, της πρωτεύουσας του σημαντικότερου αρχαίου ελληνικού βασιλείου της ανατολικής Κύπρου, και πιθανότατα ανήκε σε αυτό.

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος καταγράφει ότι τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε ως φέουδο στον Giames Saplana, μαζί με την Τόχνη, το Μαρώνι και άλλα χωριά, και ένα χωριό «Ardana». Ο Saplana υπηρετούσε τους Γενουάτες της Αμμοχώστου, όταν ο Ιάκωβος πολιορκούσε την πόλη· αιχμαλωτίστηκε από τον βάιλο της Καρπασίας, και ο βασιλιάς τον ελευθέρωσε και τον κέρδισε στην υπηρεσία του.⁴

Ο Γάλλος εκδότης του Βουστρώνιου, René de Mas Latrie, σημειώνει ότι το «Ardana» ίσως είναι το «Casal Ardoma» ενός βενετικού καταλόγου του τέλους του 15ου αιώνα, που είχε δημοσιεύσει ο πατέρας του, ο ιστορικός Louis de Mas Latrie. Εκεί το «Ardoma» είναι ένα από τα είκοσι τρία βασιλικά χωριά, δηλαδή χωριά που ανήκαν απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη, της βαϊλίας της Καρπασίας, της διοικητικής περιφέρειας στην οποία ανήκαν τα Άρδανα, μαζί με το γειτονικό Τρίκωμο, τον Άγιο Ανδρόνικο και τη Γαλάτεια.⁵

Τουρκοκρατία

Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, τα Άρδανα είναι χριστιανικό χωριό, με 16 νοικοκυριά με περιουσία. Τα κτήματά τους ήταν βαμβακοχώραφα, ξερικά χωράφια και αλώνια, και είχαν 257 ελιές και ένα ελαιοτριβείο. Είχαν ακόμη 342 πρόβατα, λίγα βόδια και αγελάδες, και 25 κυψέλες.⁶

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο και χρονολογείται στον 19ο αιώνα. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, περιγράφει τα Άρδανα ως παλιό χωριό με νέα εκκλησία.⁷

Περίπου ενάμισι χιλιόμετρο βόρεια του χωριού, στον δρόμο προς τον Πενταδάκτυλο, βρίσκεται το ελληνορθόδοξο παρεκκλήσι του Αγίου Δημητρίου.⁸

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά, ελιές και χαρουπιές, και μεγάλο μέρος της γης τους έμενε ακαλλιέργητο, με δάσος και θάμνους. Η κτηνοτροφία είχε μεγάλη θέση στη ζωή του χωριού, όπως ήδη στην απογραφή του 1832/33: το 1973 τα Άρδανα είχαν 788 πρόβατα, 1.410 κατσίκες και 23 βόδια.⁹ Το 1929 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Αρδάνων και το 1948 η Συνεργατική Εταιρεία Ελαιοπαραγωγών Αρδάνων.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο των Αρδάνων είχε 40 μαθητές και δύο δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός των Αρδάνων μεγάλωσε σταθερά ως τα μέσα του 20ού αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τα Άρδανα είχαν 99 κατοίκους το 1881, 202 το 1891, 285 το 1901, 343 το 1911 και 440 το 1921.¹⁰ Το 1931 το χωριό είχε 493 κατοίκους, 490 χριστιανούς και τρεις μουσουλμάνους, και το 1946 561, από τους οποίους 559 ήταν ορθόδοξοι και δύο μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 433 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 412 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 309 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 131 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 τα Άρδανα καταλήφθηκαν από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός τους υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στη γη των Αρδάνων καταγράφεται ένας νεκρός του 1974, άμαχος. Τρεις ακόμη κάτοικοι του χωριού, όλοι άμαχοι, καταγράφονται νεκροί στη Γύψου, όπου τους μήνες μετά την εισβολή οι τουρκικές δυνάμεις κρατούσαν σε περιορισμό Έλληνες αμάχους από τα χωριά της περιοχής.¹¹

Κατά την καταγραφή του Cyprus Religious Heritage το 2022, από το παρεκκλήσι του Αγίου Δημητρίου είχαν αφαιρεθεί όλες οι πόρτες, τα παράθυρα και η καμπάνα, και το εσωτερικό του ήταν άδειο.¹²