Η Αγγαστίνα είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 33 χιλιόμετρα δυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 70 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μεσαορίας, δίπλα στον δρόμο Λευκωσίας–Αμμοχώστου.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 778 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Στο χρονικό του Κύπριου χρονογράφου του 16ου αιώνα Φλώριου Βουστρώνιου, για γεγονότα του 1313, το χωριό γράφεται «Angastina». Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, σημειώνει ότι στους παλιούς χάρτες εμφανίζεται ως «Angestrina». Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει «Αγγαστίνα»· σε πολλούς καταλόγους του 20ού αιώνα το όνομα γράφεται «Αγκαστίνα».²

Αρχαιολογικοί χώροι

Το καλοκαίρι του 1962 οι εργασίες ισοπέδωσης για τον δρόμο Λευκωσίας–Αμμοχώστου αποκάλυψαν τάφους περίπου ενάμισι χιλιόμετρο ανατολικά της Αγγαστίνας, και το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέλαβε την ανασκαφή τους. Ήταν πέντε τάφοι ενός νεκροταφείου της ύστερης προελληνικής περιόδου· ένας από αυτούς ήταν παλαιότερος, της μέσης προελληνικής περιόδου. Βρέθηκαν ντόπια αγγεία, μεγάλοι κρατήρες με παραστάσεις ζώων, κύλινδροι-σφραγίδες, ένας από τους οποίους παριστάνει σκηνή συμποσίου, και μυκηναϊκά αγγεία, που δείχνουν επαφές με τον ελληνικό κόσμο του Αιγαίου.³

Το 1972 ο Κύπριος αρχαιολόγος Κυριάκος Νικολάου ανέσκαψε για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων ένα νεκροταφείο της ίδιας ύστερης προελληνικής περιόδου στη θέση Βουνός της Αγγαστίνας. Ορισμένα αγγεία του μοιάζουν τόσο με αγγεία της Έγκωμης, ώστε μεταγενέστερη έρευνα θεωρεί πιθανό να βγήκαν από τα ίδια εργαστήρια.⁴

Στον Κατάλογο Αρχαίων Μνημείων του Τμήματος Αρχαιοτήτων είναι γραμμένος και ο χώρος ενός αρχαίου οικισμού στη γη του χωριού, που εκτείνεται ως τα κατάλοιπα μιας μεσαιωνικής γέφυρας στη θέση Καμάρες.⁵

Φραγκοκρατία

Η Αγγαστίνα δεν ήταν φέουδο ευγενούς· ανήκε, μαζί με τη γειτονική Μόρα, στο στρατιωτικό τάγμα των Ναϊτών ιπποτών. Όταν ο πάπας Κλήμης Ε΄ διέλυσε το τάγμα, στις 7 Νοεμβρίου 1313 διαβάστηκαν στον μητροπολιτικό ναό της Λευκωσίας οι επιστολές του που όριζαν να δοθεί η περιουσία των Ναϊτών στους ιππότες του Αγίου Ιωάννη, τους Ιωαννίτες. Ανάμεσα στα κτήματα που πέρασαν τότε στους Ιωαννίτες ο Βουστρώνιος καταγράφει «τα χωριά Μόρα και Αγγαστίνα στην περιοχή της Μεσαορίας». Είναι η πρώτη γνωστή γραπτή αναφορά στο χωριό.⁶

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, στην Αγγαστίνα καταγράφονται 42 νοικοκυριά με περιουσία, χριστιανικά και μουσουλμανικά. Το μεγαλύτερο μέρος της γης ήταν αγρανάπαυση, δηλαδή χωράφια που άφηναν να ξεκουραστούν· υπήρχαν ακόμη βαμβακοχώραφα, λίγοι κήποι με οπωροφόρα και μόλις 17 ελιές. Τα νοικοκυριά είχαν πάνω από 550 πρόβατα, 16 ζευγάρια βόδια, 20 αγελάδες και μοσχάρια, και λίγες κυψέλες.⁷

Αγγλοκρατία

Στα χρόνια της Αγγλοκρατίας η σιδηροδρομική γραμμή Λευκωσίας–Αμμοχώστου, που λειτούργησε από το 1905 ως το 1951, περνούσε δίπλα από το χωριό, και η Αγγαστίνα είχε δικό της σιδηροδρομικό σταθμό· στην απογραφή του 1931 ο σταθμός καταγράφεται μαζί με το χωριό. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το κτίριο του σταθμού χρησίμευε ως το 1974 για αστυνομικός σταθμός, και σε εκείνο το σημείο ο νέος δρόμος Λευκωσίας–Αμμοχώστου ακολουθεί την παλιά σιδηροδρομική γραμμή.⁸

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, στο ανατολικό άκρο του παλιού οικισμού, είναι αφιερωμένη στην Αγία Παρασκευή και χρονολογείται στον 18ο ή στον 19ο αιώνα.⁹

Στο νότιο άκρο του χωριού, στη μέση του κοιμητηρίου, βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Θεράποντος, του 1796, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Ο Jeffery τη σημείωνε ως παρεκκλήσι που έμοιαζε με παλιό κτίσμα, σε αντίθεση με τη νεότερη εκκλησία του χωριού.¹⁰ Στη γη της Αγγαστίνας υπήρχε και το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου του Σπόρου.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Η Αγγαστίνα είχε μεγάλη, άνυδρη γη. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ήδη το 1885 ο Κύπριος λόγιος Ευρυβιάδης Φραγκούδης έγραφε ότι το χωριό έβγαζε σιτηρά και βαμβάκι, όπως και στην απογραφή του 1832/33. Πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτάρι και κριθάρι, χωρίς άρδευση, και έτρεφαν αιγοπρόβατα: το 1973 το χωριό είχε σχεδόν 2.500 πρόβατα και κατσίκες και 8.670 πουλερικά. Πολλοί κάτοικοι δούλευαν στη Λευκωσία και στην Αμμόχωστο.¹¹ Το 1926 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Αγκαστίνας και το 1934 η Συνεργατική Εταιρεία Γεωργών Αγκαστίνας.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ήδη το 1887 ο Κύπριος λόγιος Περικλής Μιχαηλίδης ανέφερε ότι η Αγγαστίνα είχε σχολείο, όταν λίγα χωριά της Μεσαορίας είχαν.¹² Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, το σχολείο ήταν χτισμένο στην αυλή της εκκλησίας της Αγίας Παρασκευής.¹³ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Αγγαστίνας είχε 89 μαθητές και 3 δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 513 κατοίκους το 1881, 510 το 1891, 560 το 1901, 680 το 1911 και 661 το 1921.¹⁴ Το 1931 η Αγγαστίνα, μαζί με τον σιδηροδρομικό σταθμό, είχε 672 κατοίκους, 671 χριστιανούς και έναν μουσουλμάνο, και το 1946 805, από τους οποίους 804 ήταν ορθόδοξοι και ένας άλλου θρησκεύματος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 778 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 807 Έλληνες. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στα τελευταία χρόνια πριν από το 1974 ο πληθυσμός μεγάλωνε περισσότερο χάρη στη θέση του χωριού ανάμεσα στη Λευκωσία και την Αμμόχωστο παρά χάρη στη γεωργία.¹⁵

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 420 κάτοικοι της Αγγαστίνας. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 47 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Αγγαστίνα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση.¹⁶ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στην Αγγαστίνα και στην περιοχή της καταγράφονται 9 νεκροί του 1974, 8 άμαχοι και 1 στρατιώτης. 12 κάτοικοι του χωριού, 10 άμαχοι και 2 στρατιώτες, αγνοούνται από το 1974. Οι 7 χάθηκαν μέσα στο χωριό και στην περιοχή του και οι 5 αλλού: στο γκαράζ Παυλίδη στη Λευκωσία (2), στην Άσσια, στην Αφάνεια και στην περιοχή Μιας Μηλιάς–Κυθρέας. Τα λείψανα των 6 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι υπόλοιποι 6 αγνοούνται ακόμη. Άλλοι 2 κάτοικοι του χωριού, και οι δύο άμαχοι, σκοτώθηκαν αλλού, στην περιοχή της Παλλουριώτισσας και στην περιοχή του Μαραθόβουνου.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής σε τζαμί· οι σταυροί και οι καμπάνες αφαιρέθηκαν.¹⁷ Η εκκλησία του Αγίου Θεράποντος λεηλατήθηκε και βεβηλώθηκε, και το κοιμητήριο γύρω της έχει ερειπωθεί. Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου κατεδαφίστηκε μετά την εισβολή.¹⁸