Η Αμπελικού είναι κυρίως τουρκική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 19 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 170 μέτρων, στο ανατολικό τμήμα της Τηλλυρίας. Κοντά της, στη θέση Αλέτρι της γειτονικής Γαληνής, βρίσκεται ένας από τους παλαιότερους γνωστούς τόπους μεταλλουργίας στην Κύπρο, και λίγο βορειότερα τα ερείπια της αρχαίας πόλης των Σόλων. Στην απογραφή του 1960 είχε 548 κατοίκους, από τους οποίους 63 ήταν Έλληνες και 485 Τούρκοι.

Όνομα

Το χωριό καταγράφεται στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33· στον βρετανικό χάρτη της Κύπρου του Kitchener γράφεται «Ambelikou». Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει «Αμπελικού».¹

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1942 ο Κύπριος αρχαιολόγος Πορφύριος Δίκαιος, για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων, ερεύνησε στη γη της Αμπελικού τις θέσεις Θεοτόκος και Άγιος Γεώργιος, όπου έκανε δοκιμαστική τομή. Την ίδια χρονιά ανέσκαψε εν μέρει τον προελληνικό οικισμό στη θέση Αλέτρι, που φέρει στη βιβλιογραφία το όνομα της Αμπελικού αλλά βρίσκεται στη γη της γειτονικής Γαληνής, όπου και περιγράφεται.²

Ο Κατάλογος Αρχαίων Μνημείων του Τμήματος Αρχαιοτήτων καταγράφει στην Αμπελικού, ως Αρχαίο Μνημείο, τον χώρο και τα κατάλοιπα της αρχαίας πόλης των Σόλων, και το Gazetteer σημειώνει τη θέση των Σόλων και το τοπωνύμιο Τειχιόν στο βόρειο άκρο της γης της κοινότητας.³ Τα ερείπια της πόλης βρίσκονται στη γη του γειτονικού Καραβοστασίου, όπου και παρουσιάζονται.

Αρχαιότητα

Τα ευρήματα του γειτονικού Αλετρίου δείχνουν ότι ήδη στην προελληνική περίοδο στην περιοχή εξορυσσόταν και κατεργαζόταν χαλκός. Στην αρχαία ελληνική περίοδο η γη της Αμπελικού ανήκε στο βασίλειο των Σόλων, της γειτονικής πόλης στα βόρεια.⁴ Ο Έλληνας γεωγράφος Στράβων, που έγραφε στα χρόνια του αυτοκράτορα Αυγούστου, περιγράφει τους Σόλους ως πόλη με λιμάνι, που κατά την παράδοση την ίδρυσαν οι Αθηναίοι Φάληρος και Ακάμας.⁵

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Αμπελικού ανήκε στην περιφέρεια της Λεύκας και χαρακτηρίζεται μικτό χωριό, με 32 νοικοκυριά με περιουσία. Η γη της ήταν κυρίως άγονα χωράφια, με λίγα σιτοχώραφα, μουρόκηπους, αλώνια και τρεχούμενο νερό. Καταγράφονται 271 δέντρα, τα περισσότερα ελιές, και ακόμη μουριές, αμυγδαλιές, καρυδιές και χαρουπιές, καθώς και δύο ελαιοτριβεία και ένα τρίτο ερειπωμένο. Οι ιδιοκτήτες είχαν πάνω από 230 πρόβατα και κατσίκες, βόδια, αγελάδες, άλογα και κυψέλες.⁶

Εκκλησίες και μονές

Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα ιστορικά μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, βρήκε το 1918 γύρω από το χωριό αρκετά ερειπωμένα αγροτικά ξωκλήσια, ανάμεσά τους του Αγίου Γεωργίου, του Αγίου Σεργίου και του Αρχαγγέλου Μιχαήλ.⁷ Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 καταγράφει τέσσερις ναούς: το ερειπωμένο παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου και τις εκκλησίες του Αγίου Σεργίου, του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και του Αγίου Κουρνούτα. Ο Άγιος Γεώργιος βρισκόταν στη βόρεια είσοδο του χωριού, και ανατολικά του ήταν το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο.⁸

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτάρι και χαρουπιές, λίγα αμπέλια, που το 1971 κάλυπταν περίπου 160 σκάλες, και λίγα εσπεριδοειδή, κυρίως λεμονιές και πορτοκαλιές. Έτρεφαν επίσης αιγοπρόβατα: το 1973 το χωριό είχε 459 πρόβατα και 1.711 κατσίκες. Δουλειά έβρισκαν και στο γειτονικό μεταλλείο της Κυπριακής Μεταλλευτικής Εταιρείας και στις μεταλλευτικές και άλλες εγκαταστάσεις του Ξερού.⁹

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 255 κατοίκους το 1881, 308 το 1891, 372 το 1901, 355 το 1911 και 439 το 1921, από τους οποίους 113 χριστιανοί και 326 μουσουλμάνοι.¹⁰ Το 1931 η Αμπελικού είχε 534 κατοίκους, 178 χριστιανούς και 356 μουσουλμάνους, και το 1946 641, από τους οποίους 170 ήταν ορθόδοξοι και 471 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 548 κατοίκους, 63 Έλληνες και 485 Τούρκους. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι Έλληνες κάτοικοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το χωριό εξαιτίας των γεγονότων της τουρκικής ανταρσίας του 1963–64.¹¹ Το 1973 η απογραφή κατέγραψε στην κοινότητα 147 Έλληνες, στον οικισμό Νέο Αμπελικού, και γύρω στους 600 Τούρκους (εκτίμηση).

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 78 κάτοικοι της Αμπελικού. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει έναν Έλληνα κάτοικο του χωριού που συμμετείχε ή συνέδραμε στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Αμπελικού καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ένα τμήμα της γης της βρίσκεται σήμερα στις ελεύθερες περιοχές, ένα άλλο στα κατεχόμενα και ένα μικρό τμήμα ανάμεσά τους, στη νεκρή ζώνη.¹² Οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων στο κατεχόμενο τμήμα.

Στο Νέο Αμπελικού χάθηκε στις 16 Αυγούστου 1974 ένας άμαχος, που εξακολουθεί να αγνοείται· ο επίσημος κατάλογος δεν τον συνδέει με κάποια κοινότητα καταγωγής.

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει και τους τέσσερις ναούς της κοινότητας μέσα σε τουρκικό στρατόπεδο.