Η Αμμόχωστος είναι η πρωτεύουσα της ομώνυμης κατεχόμενης επαρχίας. Είναι χτισμένη στην ανατολική ακτή της Κύπρου, στον ομώνυμο κόλπο, σε υψόμετρο περίπου 10 μέτρων. Ως το 1974 το λιμάνι της ήταν το κύριο λιμάνι του νησιού, και η πόλη, με τη μεγάλη αμμουδιά της, το σημαντικότερο τουριστικό του κέντρο. Δήμος ήταν από το 1878. Στην απογραφή του 1960 είχε 34.774 κατοίκους, από τους οποίους 24.506 ήταν Έλληνες και 6.120 Τούρκοι.¹

Όνομα

Το όνομα είναι ελληνικό και σημαίνει «χωσμένη στην άμμο». Ο Γερμανός φιλόλογος Καρλ Μύλλερ, που εξέδωσε τα έργα των αρχαίων Ελλήνων γεωγράφων, εξηγεί ότι η λέξη δεν ήταν αρχικά κύριο όνομα: ήταν ο χαρακτηρισμός μιας έρημης πόλης σκεπασμένης από την άμμο. Όταν δίπλα στα ερείπια μεγάλωσε ξανά οικισμός, κράτησε τον χαρακτηρισμό ως όνομα. Τη μαρτυρία την έχουμε από έναν ελληνικό ναυτικό οδηγό των ύστερων ρωμαϊκών χρόνων (βλ. «Ρωμαϊκή περίοδος»).²

Οι Κύπριοι χρονογράφοι του Μεσαίωνα γράφουν Αμμόχουστος. Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς ονομάζει τους κατοίκους Αμμοχουστιανούς και ο σύγχρονός του Γεώργιος Βουστρώνιος Αμμουχουστιανούς. Οι Δυτικοί έκαναν το ελληνικό όνομα Famagusta. Ο φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος σημείωνε το 1890 ότι οι ίδιοι οι Κύπριοι δεν είπαν ποτέ την πόλη Φαμαγόστα, αλλά πάντοτε Αμμόχωστο.³

Στην Τουρκοκρατία η νέα πόλη που χτίστηκε έξω από τα τείχη ονομάστηκε Βαρώσια ή Βαρώσι, από την τουρκική λέξη varos, «προάστιο». Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Σίμο Μενάρδο, τοπικές παρετυμολογίες απέδιδαν το όνομα σε κάποιον φανταστικό «βαρώνο Ρόσση». Ως τις αρχές του 20ού αιώνα οι κάτοικοι έλεγαν Αμμόχωστο την παλιά πόλη μέσα στα τείχη και Βαρώσια τη νέα. Γύρω στο 1947 το Ελληνικό Γυμνάσιο Βαρωσίων μετονομάστηκε σε Ελληνικό Γυμνάσιο Αμμοχώστου, και το ελληνικό όνομα επικράτησε σιγά σιγά για ολόκληρη την πόλη.⁴

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Αμμόχωστος θεωρείται διάδοχος της Αρσινόης, μιας πόλης με λιμάνι που ο Έλληνας γεωγράφος Στράβων (1ος αιώνας π.Χ.) αναφέρει μετά τη Σαλαμίνα, στην ακτή προς το ακρωτήριο Πηδάλιο. Ο Σακελλάριος γράφει ότι η Αρσινόη ονομάστηκε αργότερα Αμμόχωστος. Η ακριβής θέση της αρχαίας πόλης δεν έχει βρεθεί.⁵

Ως μεσαιωνική πόλη η Αμμόχωστος αναπτύχθηκε απότομα γύρω στο 1300, όταν ο βασιλιάς Ερρίκος Β΄ δέχτηκε εκεί τους πρόσφυγες από τη Συρία και την Παλαιστίνη, ανάμεσά τους από την Άκρα.⁶

Μετά την τουρκική κατάκτηση οι χριστιανοί έχτισαν τα σπίτια τους έξω από τα τείχη, στα νότια. Ο Ολλανδός περιηγητής Cornelis van Bruyn έμεινε το 1683 σε ένα χωριό κοντά στην Αμμόχωστο, τη Σπηλιώτισσα, με υπόγεια εκκλησία: ήταν η μετέπειτα γειτονιά της Χρυσοσπηλιώτισσας, στο Κάτω Βαρώσι. Η απογραφή του 1931 κατέγραψε χωριστά την παλιά πόλη, το Πάνω Βαρώσι, το Κάτω Βαρώσι και τον Άγιο Λουκά. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οι ενορίες ενώθηκαν η μία με την άλλη και η πόλη απλώθηκε ως τη θάλασσα. Οι συνοικίες της νέας πόλης ήταν ο Άγιος Γεώργιος, ο Άγιος Ιωάννης, ο Άγιος Λουκάς, ο Άγιος Μέμνων, ο Άγιος Νικόλαος, η Ακρόπολη, η Σαλαμίνα, ο Σταυρός, η Χρυσή Ακτή και η Χρυσοσπηλιώτισσα.⁷

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1965 ισοπεδωτικές εργασίες για δρόμο κοντά στη βόρεια είσοδο του νέου τμήματος του λιμανιού έφεραν στο φως ένα νεκροταφείο της πτολεμαϊκής και της ρωμαϊκής περιόδου. Η Υπηρεσία Αρχαιοτήτων ανέσκαψε δύο λαξευτούς θαλαμωτούς τάφους και πέντε λακκοειδείς τάφους. Ο ένας θαλαμωτός τάφος είχε διαδοχικές ταφές, γραπτά αγγεία και νομίσματα του Πτολεμαίου Ι΄ (99–89 π.Χ.). Ο άλλος είχε ήδη συληθεί, αλλά κρατούσε ακόμη ένα λυχνάρι με δύο Έρωτες, μια σιδερένια στλεγγίδα και ένα χάλκινο νόμισμα του ίδιου βασιλιά. Σε έναν από τους λάκκους βρέθηκαν 42 χρυσά φύλλα μυρτιάς από στεφάνι νεκρού. Ο αρχαιολόγος Βάσος Καραγιώργης έγραψε τότε ότι το νεκροταφείο μπορεί να βοηθήσει να εντοπιστεί η πτολεμαϊκή Αρσινόη. Τα ευρήματα φυλάγονταν στο Μουσείο της Αμμοχώστου. Τον Ιούνιο του 2025 βρέθηκε στο λιμάνι ακόμη ένας τάφος της ίδιας περιόδου, που τον ανέσκαψε το κατοχικό καθεστώς χωρίς άδεια.⁸

Το 1964 η Υπηρεσία Αρχαιοτήτων ανέσκαψε σωστικά, στη θέση Καυκάλλα, στα βορειοδυτικά του Αγίου Γεωργίου, έναν μικρό τάφο της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου, που είχαν ήδη εντοπίσει αρχαιοκάπηλοι. Είχε γραπτά αγγεία, ανάμεσά τους μια κύλικα με δύο ταύρους αντικριστούς από τις δύο πλευρές ενός λωτού.⁹

Το 1950–1955 το Τμήμα Αρχαιοτήτων καθάρισε τη μεγάλη υπόγεια στοά του Ραβελίνου, του προτειχίσματος που προστάτευε την Πύλη της Ξηράς, και τη λαξευτή τάφρο ανάμεσα στην πύλη και στο Ραβελίνο. Η στοά είχε καταστραφεί στην πολιορκία του 1571 και είχε μπαζωθεί αργότερα. Οι εργασίες έδειξαν πώς ήταν οι οχυρώσεις στην πολιορκία. Το 1950 άρχισαν έρευνες και στην αυλή του κάστρου.¹⁰

Κηρυγμένα Αρχαία Μνημεία είναι, ανάμεσα σε άλλα, ολόκληρες οι μεσαιωνικές οχυρώσεις με την τάφρο, τους πύργους και τις πύλες, το κάστρο (ο «Πύργος του Οθέλλου»), το βενετικό ανάκτορο, ο καθεδρικός ναός του Αγίου Νικολάου, πολλές εκκλησίες, μεσαιωνικά σπίτια και η μεσαιωνική αποθήκη του αλατιού.

Αρχαιότητα

Λίγα χιλιόμετρα βόρεια της πόλης βρίσκονται η Έγκωμη, μεγάλη πόλη της προελληνικής περιόδου, και η Σαλαμίνα, το σημαντικότερο από τα αρχαία ελληνικά βασίλεια της Κύπρου, που περιγράφονται στις δικές τους σελίδες. Η γη της Αμμοχώστου ανήκε πιθανότατα στο βασίλειο της Σαλαμίνας. Από τη γη της ίδιας της πόλης, το αρχαιότερο εύρημα στο μητρώο των ανασκαφών είναι ο αρχαϊκός τάφος της Καυκάλλας.

Πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική») περίοδος

Η Αρσινόη πήρε το όνομά της από την αδελφή του Πτολεμαίου Β΄ του Φιλάδελφου, που κατά τον Σακελλάριο έχτισε και άλλες πόλεις με το ίδιο όνομα στην Κύπρο, προς τιμήν της. Ο Στράβων αναφέρει την πόλη και το λιμάνι της. Ο τάφος με τα νομίσματα του Πτολεμαίου Ι΄ και τα χρυσά φύλλα μυρτιάς από το νεκροταφείο του λιμανιού είναι τα πρώτα ευρήματα που μπορεί να ανήκουν σε αυτήν.¹¹

Ρωμαϊκή περίοδος

Η πρώτη γνωστή αναφορά του ονόματος βρίσκεται στον «Σταδιασμό της Μεγάλης Θάλασσας», έναν ελληνικό ναυτικό οδηγό για τα λιμάνια της Μεσογείου. Κατά τον Μύλλερ, το τμήμα του για την Κύπρο γράφτηκε ανάμεσα στο 250 και στο 300 μ.Χ.:¹²

Ἀπὸ δὲ τοῦ Πηδαλίου ἐπὶ νήσους στάδιοι π΄· πόλις ἐστὶν ἔρημος, λεγομένη Ἀμμόχωστος· ἔχει δὲ λιμένα παντὶ ἀνέμῳ· ἔχει δὲ ἐν τῇ καταγωγῇ χοιράδας· διαφυλάττου.

«Από το Πηδάλιο [το σημερινό Κάβο Γκρέκο] ως τα νησάκια, 80 στάδια· εκεί υπάρχει μια έρημη πόλη που λέγεται Αμμόχωστος. Έχει λιμάνι για κάθε άνεμο, αλλά στην είσοδό του υπάρχουν ξέρες· πρόσεχε.»

Τα νησάκια και οι ξέρες είναι αυτά που προστατεύουν ως σήμερα το λιμάνι της Αμμοχώστου.

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Ο Κύπριος ιστορικός του 16ου αιώνα Στέφανος Λουζινιανός γράφει ότι το 1212 ο πάπας Ιννοκέντιος Γ΄ ενέκρινε τη μεταφορά της ελληνικής αρχιεπισκοπής από την Αμμόχωστο στη Λευκωσία. Η Αμμόχωστος ήταν δηλαδή ως τότε η έδρα του Έλληνα αρχιεπισκόπου, που είχε κληρονομήσει τον θρόνο της Κωνσταντίας, της πόλης που διαδέχτηκε τη Σαλαμίνα. Δίπλα στον μεγάλο Άγιο Γεώργιο των Ελλήνων σώζεται το μικρό εκκλησάκι του Αγίου Συμεώνος, που ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου, περιγράφει ως τον αρχικό, παλαιότερο ναό των Ελλήνων. Ο Γερμανός προσκυνητής Wilbrand von Oldenburg, που πέρασε το 1211, βρήκε μια πόλη χτισμένη δίπλα στη θάλασσα, με καλό λιμάνι και ελαφριές οχυρώσεις, κοντά στα ερείπια της πόλης από την οποία, όπως του είπαν, καταγόταν ο άγιος Επιφάνιος.¹³

Φραγκοκρατία

Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας η Αμμόχωστος έγινε το κύριο λιμάνι του βασιλείου της Κύπρου. Ο Γερμανός ιερέας Ludolf von Suchen, που την επισκέφθηκε τη δεκαετία του 1330, τη χαρακτηρίζει την πλουσιότερη από όλες τις πόλεις, με λιμάνια για όλη τη θάλασσα και πλήθος εμπόρων και προσκυνητών. Ο Μαχαιράς γράφει ότι εκεί συγκεντρωνόταν όλο το εμπόριο ανάμεσα στη Δύση και τη Συρία. Οι βασιλιάδες της Κύπρου στέφονταν βασιλιάδες της Ιερουσαλήμ στον καθεδρικό ναό του Αγίου Νικολάου της Αμμοχώστου.¹⁴

Η πόλη χωριζόταν σε δύο μισά: το λατινικό στα βόρεια και στα δυτικά, και το ορθόδοξο στα νότια και στα ανατολικά. Οι Έλληνες της πόλης έχτισαν τον 14ο αιώνα, δίπλα στο παλιό εκκλησάκι του Αγίου Συμεώνος, τον μεγάλο γοτθικό καθεδρικό του Αγίου Γεωργίου των Ελλήνων, που ήθελε να συναγωνιστεί τον λατινικό καθεδρικό.¹⁵

Στη στέψη του Πέτρου Β΄ ως βασιλιά της Ιερουσαλήμ, τον Οκτώβριο του 1372, οι Γενουάτες και οι Βενετοί της πόλης συγκρούστηκαν για τη σειρά τιμής. Ο Μαχαιράς περιγράφει πώς η σύγκρουση οδήγησε στον πόλεμο με τη Γένουα. Το 1373 οι Γενουάτες κατέλαβαν την Αμμόχωστο και την κράτησαν σχεδόν έναν αιώνα. Ο Ιταλός συμβολαιογράφος Nicola Martoni, που την επισκέφθηκε το 1394, βρήκε σχεδόν το ένα τρίτο της πόλης ακατοίκητο και τα σπίτια γκρεμισμένα από τότε που ήρθαν οι Γενουάτες. Γράφει ότι εκεί ζούσαν λίγοι Γενουάτες και πολλοί Έλληνες, «γιατί όλο το νησί κατοικείται από Έλληνες», και ότι εκεί φτιαχνόταν μεγάλη ποσότητα καμελότου, για το οποίο έγνεθαν οι γυναίκες της πόλης. Τον Ιανουάριο του 1464 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ ανάγκασε τους Γενουάτες να παραδώσουν την πόλη.¹⁶

Βενετοκρατία

Οι Βενετοί έκαναν την Αμμόχωστο κέντρο της άμυνάς τους στην Κύπρο και την περιέβαλαν με τα ισχυρά τείχη και τους προμαχώνες που σώζονται ως σήμερα. Στον πόλεμο του 1570–71, μετά την άλωση της Λευκωσίας, η Αμμόχωστος αντιστάθηκε δέκα μήνες. Στις αρχές Αυγούστου 1571 οι εξαντλημένοι υπερασπιστές της συνθηκολόγησαν. Οι Έλληνες και οι Αλβανοί ετοιμάζονταν να επιβιβαστούν με τις οικογένειές τους στα πλοία, όταν ο Τούρκος αρχιστράτηγος Λαλά Μουσταφάς παραβίασε τους όρους. Ο Βενετός ιστορικός Paolo Paruta γράφει ότι ο Μουσταφάς έσφαξε τους αξιωματικούς και έγδαρε ζωντανό τον διοικητή της πόλης, Μάρκο Αντώνιο Βραγαδίνο.¹⁷

Τουρκοκρατία

Μετά την κατάκτηση οι Τούρκοι έδιωξαν τους χριστιανούς από την πόλη μέσα στα τείχη. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, αυτό έγινε με σουλτανικό διάταγμα του 1573. Οι Έλληνες εγκαταστάθηκαν στα περιβόλια έξω από τα τείχη, όπου σχηματίστηκαν τα Βαρώσια. Ο Φλαμανδός περιηγητής de Stochove, που πέρασε το 1631, έμεινε στο σπίτι ενός Έλληνα στα προάστια, γιατί ήταν σχεδόν αδύνατο να μπει κανείς στην πόλη χωρίς την άδεια του πασά. Ο Ολλανδός καθηγητής Johannes Heyman, που ταξίδεψε στην Ανατολή στις αρχές του 18ου αιώνα, γράφει ότι οι Έλληνες δεν επιτρεπόταν να κατοικούν στην πόλη, ότι τα μαγαζιά τους μέσα σε αυτήν έπρεπε να κλείνουν με τη δύση του ήλιου και ότι κανένας Έλληνας δεν μπορούσε να μπει έφιππος. Τα σπίτια τους ήταν σκορπισμένα στην ύπαιθρο, το καθένα με τον κήπο του. Ο Άγγλος περιηγητής Richard Pococke, το 1738, έμεινε στο σπίτι ενός χριστιανού στο χωριό μισό μίλι νότια της Αμμοχώστου, «όπου ζουν οι χριστιανοί, που δεν επιτρέπεται να κατοικούν μέσα στην πόλη». Ο Σακελλάριος σημειώνει ότι η πύλη έκλεινε κάθε βράδυ και οι χριστιανοί που είχαν εργαστήρια μέσα στην πόλη έπρεπε να βγαίνουν. Έμεινε ανοιχτή και τη νύχτα μόνο από την Αγγλοκρατία και μετά. Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, τα Βαρώσια καταγράφονται ως πόλη, χωριστά από το κάστρο της Αμμοχώστου.¹⁸

Αγγλοκρατία

Στα χρόνια της Αγγλοκρατίας τα Βαρώσια έγιναν η πραγματική πόλη. Ο σιδηρόδρομος που συνέδεε την Αμμόχωστο με τη Λευκωσία εγκαινιάστηκε το 1905 και αργότερα επεκτάθηκε ως τη Μόρφου και την Ευρύχου. Το τελευταίο τρένο έφτασε στην Αμμόχωστο στις 31 Δεκεμβρίου 1951. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το λιμάνι διαμορφώθηκε το 1903–1906 και ξανά από το 1926, και έγινε σταδιακά το εμπορικό κέντρο του νησιού.¹⁹

Η πόλη απέκτησε πλούσια ελληνική κοινωνική ζωή. Κατά την ίδια Εγκυκλοπαίδεια, το 1903 ιδρύθηκε ο Γυμναστικός Σύλλογος «Ευαγόρας» και το 1911 το Αναγνωστήριο «Ανόρθωσις», από εκατό και πλέον εργαζόμενους, με σκοπό εθνικές, πνευματικές και μουσικές εκδηλώσεις. Το 1907 άρχισε να κυκλοφορεί εκεί εβδομαδιαία εφημερίδα, και το 1913 εκδόθηκε στην πόλη η πρώτη ελληνική εφημερίδα για γυναίκες στην Κύπρο. Το 1930 ιδρύθηκε το Λύκειο Ελληνίδων Αμμοχώστου. Κατά την ίδια πηγή, οι ελληνικές οικογένειες που ζούσαν ακόμη μέσα στα τείχη αναγκάστηκαν το 1957–58 να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους εξαιτίας των επιθέσεων Τούρκων εθνικιστών.²⁰

Εκκλησίες και μονές

Ως το 1974 η πόλη είχε δέκα ενορίες. Ενοριακοί ναοί ήταν ο Άγιος Νικόλαος (17ος–19ος αιώνας), η Αγία Ζώνη (16ος–20ός αιώνας), ο Άγιος Μέμνων (19ος αιώνας), ο Απόστολος Λουκάς (18ος αιώνας), ο Άγιος Γεώργιος της Σαλαμίνας (18ος αιώνας), η Αγία Παρασκευή στο Κάτω Βαρώσι, ο Τίμιος Σταυρός, ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και η Αγία Τριάδα (20ός αιώνας).²¹

Η Παναγία η Χρυσοσπηλιώτισσα, στο Κάτω Βαρώσι, ήταν η πιο ξεχωριστή εκκλησία της πόλης. Είναι υπόγεια: μια σκάλα κατεβαίνει σε έναν αρχαίο λαξευτό τάφο, που έγινε εκκλησία με τοιχογραφίες. Ο κατάλογος του 2009 χρονολογεί το υπόγειο στον 14ο αιώνα και το κτίριο από πάνω του στον 20ό. Στον Μεσαίωνα ήταν γνωστή ως «Παναγία της Σπηλιάς». Ο Ιταλός ιερέας Jacobus de Verona, που λειτούργησε εκεί το 1335, γράφει ότι όποιος έφτανε στο λιμάνι πήγαινε αμέσως να προσκυνήσει, και ο Martoni ότι την επισκέπτονταν και Έλληνες και Λατίνοι.²²

Μέσα στα τείχη σώζονται τα ερείπια του Αγίου Γεωργίου των Ελλήνων (14ος αιώνας), του ορθόδοξου καθεδρικού της μεσαιωνικής πόλης, με το προσαρτημένο παρεκκλήσι του Αγίου Συμεώνος (13ος αιώνας). Οι θόλοι του καθεδρικού κατέρρευσαν στον βομβαρδισμό του 1571. Μέσα στα τείχη βρίσκονται επίσης ο Άγιος Νικόλαος των Ελλήνων (14ος–15ος αιώνας), η Αγία Ζώνη και ο Τίμιος Σταυρός (15ος–16ος αιώνας). Ο Άγιος Γεώργιος ο Εξορινός ήταν η εκκλησία των Νεστοριανών, χριστιανών από τη Συρία. Κατά τον Jeffery, τον έχτισαν οι πλούσιοι έμποροι αδελφοί Λάχα, και ο κατάλογος του 2009 τον χρονολογεί στις αρχές του 14ου αιώνα. Στην Τουρκοκρατία χρησιμοποιήθηκε ως στάβλος για καμήλες. Στην Αγγλοκρατία η κυβέρνηση τον παραχώρησε στους Έλληνες της παλιάς πόλης, που τον επισκεύασαν.²³ Ο Άγιος Γεώργιος των Ελλήνων, ο Άγιος Γεώργιος ο Εξορινός, η Αγία Ζώνη και ο Άγιος Νικόλαος είναι κηρυγμένα Αρχαία Μνημεία.

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας μετατράπηκαν σε τζαμιά ο λατινικός καθεδρικός του Αγίου Νικολάου, που χτίστηκε από το 1311 για τη στέψη των βασιλιάδων, και η εκκλησία των Αγίων Πέτρου και Παύλου.²⁴ Στην πόλη υπήρχαν ακόμη η μαρωνιτική εκκλησία της Αγίας Άννας και η αρμενική εκκλησία της Παναγίας, καθώς και τα παρεκκλήσια της Αγίας Αικατερίνης, του Αγίου Ιωάννη και του Αγίου Παντελεήμονος. Το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο της συνοικίας του Αποστόλου Λουκά βρίσκεται περίπου 1,7 χιλιόμετρα δυτικά της Πύλης της Ξηράς.²⁵

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Η Αμμόχωστος ήταν γνωστή για τα πορτοκάλια της. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Χατζηπέτρος Παπαγεωργίου έφερε γύρω στο 1863 την πορτοκαλιά της Γιάφας και ο Ευάγγελος Λοΐζου το 1870 τη μανταρινιά από την Κωνσταντινούπολη. Τα περιβόλια ποτίζονταν αρχικά με μαγκανοπήγαδα και από το 1900 με ανεμόμυλους.²⁶ Οι πορτοκαλοπαραγωγοί είχαν από το 1971 και δική τους συνεργατική εταιρεία, τη ΣΕΠΑΛ Αμμοχώστου–Λάρνακος. Στην πόλη έδρευαν επίσης η Συνεργατική Ένωση Διάθεσης Χαρουπιών (1946), συνεργατικά ταμιευτήρια και πιστωτικές εταιρείες και συνεργατικά παντοπωλεία.

Μετά το 1960 η πόλη αναπτύχθηκε ραγδαία. Κατά την Ένωση Δήμων Κύπρου, το 1973 το 31,5% των ξενοδοχείων της Κύπρου βρισκόταν στην Αμμόχωστο, με το 45% των κλινών του νησιού. Τα Ανθεστήρια, η Γιορτή του Πορτοκαλιού και ο Κατακλυσμός ήταν οι μεγάλες γιορτές της πόλης.²⁷

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η πρώτη σαφής αναφορά σε «σχολή Βαρωσίων» βρίσκεται σε έκθεση του αρχιεπισκόπου Μακαρίου Α΄ το 1860, με αλληλοδιδακτικό σύστημα και 30 μαθητές. Από το 1860 ως το 1894 τη διηύθυνε ο Λουκάς Παϊσίου, μαθητής του Σακελλαρίου, που έγραψε και ο ίδιος για την ιστορία και την τοπογραφία της Κύπρου. Η ανώτερη ελληνική σχολή της πόλης έγινε σταδιακά ημιγυμνάσιο, και το 1924 αναγνωρίστηκε από το ελληνικό Υπουργείο Παιδείας ως πλήρες εξατάξιο γυμνάσιο. Το κτίριό του χτίστηκε το 1926 με σχέδια από την Ελλάδα.²⁸

Τη σχολική χρονιά 1973–74 λειτουργούσαν στην πόλη 17 ελληνικά δημοτικά σχολεία, με 4.038 μαθητές και 139 δασκάλους, ένα νηπιαγωγείο με 112 παιδιά και η Σχολή Ασκησίμων Παιδιών «Απόστολος Βαρνάβας». Στη μέση εκπαίδευση λειτουργούσαν τρία γυμνάσια, ανάμεσά τους ένα θηλέων, και η Τεχνική Σχολή Αμμοχώστου.

Πληθυσμός

Το 1931 η Αμμόχωστος είχε 8.771 κατοίκους, από τους οποίους 7.074 ήταν χριστιανοί και 1.697 μουσουλμάνοι. Οι χριστιανοί ζούσαν σχεδόν όλοι στα Βαρώσια και στον Άγιο Λουκά, ενώ μέσα στα τείχη ζούσαν 1.613 μουσουλμάνοι και 283 χριστιανοί. Το 1946 είχε 16.194 κατοίκους: 13.106 ορθόδοξους, 2.699 μουσουλμάνους και 389 άλλους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 οι κάτοικοι ήταν 34.774, από τους οποίους 24.506 Έλληνες, 6.120 Τούρκοι, 3.663 Άγγλοι, 152 Αρμένιοι, 24 Μαρωνίτες και 241 άλλοι. Το 1973 οι Έλληνες ήταν 31.960, και οι Τούρκοι υπολογίζονταν γύρω στους 7.000 (εκτίμηση).

Δήμος

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πρώτος δήμαρχος στην Αγγλοκρατία ήταν, το 1878–1879, ο Σωτήριος Μιχαηλίδης (Εμφιετζής). Το δημοτικό συμβούλιο που συγκροτήθηκε το 1879 είχε δικαιοδοσία και στα Βαρώσια και στην παλιά πόλη ως το 1958. Το 1879 το συμβούλιο επέβαλε τέλος στα πορτοκάλια, τα λεμόνια και τα ρόδια που εξάγονταν από το λιμάνι, για να συντηρεί τα σχολεία της πόλης. Μετά την εισβολή ο Δήμος Αμμοχώστου συνεχίζει να λειτουργεί στις ελεύθερες περιοχές.²⁹

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 9.876 κάτοικοι στις ενορίες της πόλης, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι.

Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 259 Έλληνες κατοίκους της πόλης που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τον Δεκέμβριο του 1955 ο Ανδρέας Δημητρίου, γραμματέας της συντεχνίας των αχθοφόρων στην Αμμόχωστο, άρπαξε όπλα από τις στρατιωτικές αποθήκες του λιμανιού, που στάλθηκαν στις ανταρτικές ομάδες. Απαγχονίστηκε στις 10 Μαΐου 1956. Ο Πετράκης Γιάλλουρος από το Ριζοκάρπασο, τελειόφοιτος του Ελληνικού Γυμνασίου Αμμοχώστου και υπεύθυνος των μαθητικών ομάδων της ΕΟΚΑ, σκοτώθηκε από τους Άγγλους στις 7 Φεβρουαρίου 1956, σε διαδήλωση που καθοδηγούσε. Ο Αμμοχωστιανός Παναγιώτης Τουμάζου, μέλος της ίδιας μαθητικής ομάδας, έπεσε σε ενέδρα κοντά στην Κακοπετριά στις 22 Οκτωβρίου 1958. Τη νύχτα της 3ης Οκτωβρίου 1958 Βρετανοί στρατιώτες επιτέθηκαν στους Έλληνες της πόλης, σε αντίποινα για τον φόνο μιας Αγγλίδας, που η ΕΟΚΑ είχε καταδικάσει. Ο μαθητής Λουκάς Λουκά και ο υποδηματοποιός Παναγιώτης Χρυσοστόμου πέθαναν από τα χτυπήματα.³⁰

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, από τις 20 Ιουλίου 1974 έγιναν σκληρές μάχες γύρω από το λιμάνι, και στη δεύτερη φάση της εισβολής ο τουρκικός στρατός κατέλαβε την πόλη στις 16 και 17 Αυγούστου 1974. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων άκουσε μάρτυρα από την Αμμόχωστο για τον φόβο που είχε απλωθεί στους Έλληνες από τις πράξεις του τουρκικού στρατού, και διαπίστωσε ότι στη δεύτερη φάση ολόκληρες περιοχές εκκενώθηκαν από τους Έλληνες κατοίκους τους πριν φτάσει ο στρατός. Ο ιδιοκτήτης του ξενοδοχείου «Κωνστάντια», που είχε μείνει στην πόλη επειδή η κόρη του ήταν κατάκοιτη, διατάχθηκε από τις τουρκικές στρατιωτικές αρχές να φύγει. Ο ελληνικός πληθυσμός της Αμμοχώστου υπέστη εθνοκάθαρση.³¹

Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων. Η νέα πόλη περιφράχτηκε και έμεινε έρημη. Το 1984 το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ έκρινε απαράδεκτη κάθε απόπειρα εποικισμού της από άλλους εκτός από τους κατοίκους της και ζήτησε να παραδοθεί στη διοίκηση του ΟΗΕ. Το 2021 καταδίκασε την ανακοίνωση της Τουρκίας και της κατοχικής αρχής ότι θα ανοίξει και άλλο τμήμα της, και ζήτησε να ανακληθούν όλα τα βήματα που είχαν γίνει στην περίκλειστη πόλη από τον Οκτώβριο του 2020.³²

Εξήντα τρεις Αμμοχωστιανοί, 34 από αυτούς άμαχοι και 29 στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα 25 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ 38 εξακολουθούν να αγνοούνται. Οι 24 χάθηκαν μέσα στην Αμμόχωστο και οι 39 αλλού, κυρίως στην περιοχή της Κάτω Δερύνειας (12) και στην περιοχή Συγχαρίου–Πέλλα-Πάις, καθώς και σε τόπους της επαρχίας Κερύνειας, της Μεσαορίας και της Λευκωσίας. Δεκαέξι ακόμη Αμμοχωστιανοί σκοτώθηκαν αλλού, 13 στρατιώτες και 3 άμαχοι, ανάμεσά τους στη Λευκωσία, στη Μια Μηλιά, στη Λάρνακα, στη Λεμεσό, στον Τζιάο και στο Ριζοκάρπασο. Στην ίδια την Αμμόχωστο καταγράφονται 41 νεκροί του 1974: 22 στρατιώτες και 19 άμαχοι, στο λιμάνι, στη Σακκάρια, στον Άγιο Μέμνονα, στο νοσοκομείο και σε άλλα σημεία της πόλης.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την Παναγία τη Χρυσοσπηλιώτισσα σε τζαμί. Στην Αγία Ζώνη αφαιρέθηκαν οι σταυροί και οι καμπάνες. Η Αγία Παρασκευή, μέσα στην περιφραγμένη πόλη, έχει μισογκρεμιστεί, και ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, ο Άγιος Νικόλαος, ο Άγιος Μέμνων, ο Τίμιος Σταυρός και η Αγία Τριάδα βρίσκονται σε στρατιωτική ζώνη, απρόσιτοι. Ο Άγιος Γεώργιος ο Εξορινός, που οι Έλληνες δεν μπορούσαν να χρησιμοποιούν από τα τέλη της δεκαετίας του 1950, έγινε, ανάμεσα σε άλλα, πολιτιστικό κέντρο· το 2014 τελέστηκε ξανά σε αυτόν θεία λειτουργία, για πρώτη φορά ύστερα από πολλά χρόνια.³³