Η Ακανθού (τοπικά Ακαθθού) είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα του κατεχόμενου τμήματος της επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 33 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 200 μέτρων, στη βόρεια πλαγιά του Πενταδακτύλου, περίπου 4 χιλιόμετρα από τη θάλασσα. Από το 1908 ήταν δήμος, ο μόνος της Καρπασίας, και η διοικητική της έκταση, από τις μεγαλύτερες της επαρχίας, απλωνόταν από την κορυφογραμμή της οροσειράς ως την ακτή. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.507 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Κύπριο γλωσσολόγο Σίμο Μενάρδο, το όνομα προέρχεται από το «ακανθών», δηλαδή τόπος με πολλά αγκάθια. Η λαϊκή παράδοση το εξηγεί αλλιώς: η νύμφη Ανθούσα, κυνηγημένη από τους Σαρακηνούς, κρύφτηκε σε μια αγκαθιά, και από την «αγκαθιά» και την «Ανθούσα» βγήκε η «Ακανθού». Η παράδοση θυμάται έτσι τις αραβικές επιδρομές που ερήμωσαν την ακτή στην ελληνική μεσαιωνική περίοδο.

Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς γράφει το όνομα «Ακάνθου». Στα ιταλικά και γαλλικά έγγραφα της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας εμφανίζεται ως «Acatho», «Acathou» και «Acatu», μορφές που αποδίδουν την τοπική προφορά «Ακαθθού». Ο Ιταλός λόγιος Tommaso Porcacchi ονομάζει το 1576 το ακρωτήριο της περιοχής «Αφροδίσιον ή, από το χωριό, Acathu».

Ο Ιταλός περιηγητής Giovanni Mariti σημείωνε το 1760 ότι ο τόπος λεγόταν παλαιότερα «Ακτή των Αργείων» (Acte Argivorum). Επειδή ο Όμηρος αποκαλεί τους Έλληνες τόσο Αργείους όσο και Αχαιούς, η ονομασία παραπέμπει στην «Ακτή των Αχαιών» των αρχαίων γεωγράφων, όπου κατά τον Έλληνα γεωγράφο του 1ου αιώνα π.Χ. Στράβωνα αποβιβάστηκε μετά τον Τρωικό Πόλεμο ο Τεύκρος, ο ιδρυτής της Σαλαμίνας. Οι νεότεροι ερευνητές, ωστόσο, τοποθετούν την Ακτή των Αχαιών ανατολικότερα, στη βόρεια ακτή της Καρπασίας. Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος αναρωτήθηκε το 1890 αν η Ακανθού είναι η «Αλκάθου κώμη» της Κύπρου, που αναφέρει ο Έλληνας λεξικογράφος του 2ου αιώνα μ.Χ. Ιούλιος Πολυδεύκης· η ταύτιση δεν έχει αποδειχθεί.

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Ακανθού θεωρείται η συνέχεια της αρχαίας ελληνικής πόλης που βρισκόταν στην ακτή, στη θέση Λιαστρικά, και ήταν πιθανότατα το Αφροδίσιον. Ο Βρετανός αρχαιολόγος David Hogarth, που επισκέφθηκε την περιοχή το 1888, έγραψε ότι η Ακανθού έχει προς το Αφροδίσιον την ίδια σχέση που έχει το Ριζοκάρπασο προς την αρχαία Καρπασία: είναι ο οικισμός της ενδοχώρας που διαδέχθηκε την αρχαία πόλη. Οι κάτοικοι του είπαν ότι από τα ερείπια έπαιρναν πέτρες για να χτίσουν το χωριό. Όταν η πόλη εγκαταλείφθηκε στα χρόνια των αραβικών επιδρομών, οι κάτοικοί της πιθανότατα αναζήτησαν ασφάλεια στους πρόποδες του βουνού, εκεί όπου αναπτύχθηκε η Ακανθού. Ο τόπος του χωριού, ωστόσο, κατοικούνταν πολύ νωρίτερα: τάφοι της προελληνικής περιόδου έχουν βρεθεί κοντά στην εκκλησία και στο βόρειο άκρο του.

Γύρω από την Ακανθού υπήρχαν και μικρότεροι ελληνικοί μεσαιωνικοί οικισμοί, που ερήμωσαν. Ο μεγαλύτερος βρισκόταν στη θέση Πέργαμος, γύρω από την Παναγία Περγαμιώτισσα, όπου οι κάτοικοι έλεγαν στον Hogarth ότι η εκκλησία είναι σύγχρονη με τα ερείπια που την περιβάλλουν. Ερείπια χωριού περιβάλλουν και την Παναγία τη Μέλισσα, στα ανατολικά, προς το Φλαμούδι, και κατά τον Δήμο Ακανθούς οι κάτοικοί του μετακινήθηκαν στην Ακανθού και στο Φλαμούδι, γι’ αυτό τα δύο χωριά γιόρταζαν μαζί την εκκλησία. Ίχνη μικρών οικισμών σημείωσε ο Hogarth και στον Άγιο Πέρπυρο και ανάμεσα στο χωριό και την Πέργαμο. Οι κάτοικοι αυτών των οικισμών πιθανότατα συγκεντρώθηκαν σταδιακά στην Ακανθού.

Η πρώτη γραπτή αναφορά στο χωριό βρίσκεται στο χρονικό του Μαχαιρά, που καταγράφει την παραχώρησή του ως φέουδο από τον βασιλιά Ιάκωβο Α΄ (1382–1398)· την ίδια παραχώρηση αναφέρει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος («casal Acatho»). Το 1468 το χωριό εμφανίζεται ως βασιλικό κτήμα που παρήγαγε ζάχαρη, και στα τέλη του 15ου αιώνα ως ένα από τα βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Καρπασίας. Το χωριό είχε δύο γειτονιές, την Πάνω και την Κάτω Γειτονιά, και η καθεμιά είχε το δικό της κοιμητήριο, με το ξωκλήσι της Αγίας Βαρβάρας και της Αγίας Φωτεινής αντίστοιχα.

Αρχαιολογικοί χώροι

Τα ερείπια του Αφροδισίου, στη θέση Λιαστρικά, περίπου 2 χιλιόμετρα βόρεια του χωριού, κοντά στις εκβολές του ρυακιού που διασχίζει την Ακανθού, καλύπτουν ένα ακρωτήριο ανάμεσα σε δύο κόλπους και τα χωράφια της ενδοχώρας. Την ταύτιση με το Αφροδίσιον, που πρότεινε ο Hogarth, δέχονται και οι νεότεροι ερευνητές. Ο Hogarth περιγράφει τον πεταλοειδή κόλπο δυτικά του ακρωτηρίου ως το καλύτερο φυσικό λιμάνι αυτού του τμήματος της Κύπρου. Η θέση δεν έχει ανασκαφεί.

Τα ερείπια της Μακαρίας καλύπτουν το ακρωτήριο Μούλος, δυτικά του χωριού, κοντά στον Κάψαλο, και η νεκρόπολη βρίσκεται νοτιότερα. Λιμάνι της ήταν πιθανότατα ο μικρός κόλπος στα ανατολικά, με τους φυσικούς βραχώδεις λιμενοβραχίονές του, ενώ η τοπική παράδοση τοποθετεί την ακρόπολη στον γειτονικό λόφο Κάστρος. Στην αποικιακή περίοδο, το 1959, ο Βρετανός αρχαιολόγος Hector Catling συνέλεξε στη δυτική πλευρά του ακρωτηρίου θραύσματα από τέσσερα μεγάλα μινωικά αγγεία. Το 1961 το Τμήμα Αρχαιοτήτων της Κυπριακής Δημοκρατίας βρήκε εκεί κι άλλα όστρακα μινωικής και μυκηναϊκής κεραμικής, ανάμεσά τους μια λαβή ψευδόστομου αμφορέα με χαραγμένο σημείο της κυπρομινωικής γραφής, πιθανότατα από έναν τάφο που είχε ανοιχτεί από αρχαιοκάπηλους.

Τα ερείπια του Αφροδισίου, της Μακαρίας και του οικισμού της Περγάμου είναι κηρυγμένα αρχαία μνημεία. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων διέσωσε το 1954 τάφους με χάντρες από πάστα και προελληνική κεραμική σε ένα άγνωστο ως τότε νεκροταφείο κοντά στην εκκλησία του χωριού, και το 1963 αντικείμενα που έφεραν στο φως εργασίες με μπουλντόζα στη θέση Όρομπος, στο βόρειο άκρο του χωριού: αγγεία, χάλκινα εγχειρίδια και λίγα άλλα μικρά ευρήματα.

Στην ακτή, στη θέση που στη βιβλιογραφία είναι γνωστή ως Arkosykos, ο Βρετανός αρχαιολόγος Nicholas Stanley Price εντόπισε το 1972 και το 1973 εργαλεία από οψιανό και πυριτόλιθο, θραύσματα λίθινων αγγείων και οστά. Μετά το 1974 το κατοχικό καθεστώς έκανε στη θέση, χωρίς άδεια, επιφανειακή έρευνα και ανασκαφές, τις οποίες το Τμήμα Αρχαιοτήτων χαρακτηρίζει παράνομες. Κατά τις δημοσιεύσεις τους, ο οικισμός ανήκει στις αρχές της προελληνικής περιόδου, γύρω στο 8200–7700 π.Χ., και είχε κυκλικά κτίσματα και πάνω από 4.000 κομμάτια οψιανού, που είχε έρθει από την Καππαδοκία. Από το 2018 γίνονται, πάλι χωρίς άδεια, υποβρύχιες έρευνες στους κόλπους της Ακανθούς, όπου βρέθηκαν ευρήματα της ρωμαϊκής περιόδου.

Αρχαιότητα

Η γη της Ακανθούς κατοικήθηκε από πολύ νωρίς. Στην ακτή της βρίσκεται ένας από τους αρχαιότερους γνωστούς οικισμούς της Κύπρου, από την προελληνική περίοδο, και στο ακρωτήριο Μούλος βρέθηκαν όστρακα μινωικής και μυκηναϊκής κεραμικής, δηλαδή αγγεία από την Κρήτη και τον μυκηναϊκό ελληνικό κόσμο. Η ακτή είχε επομένως επαφές με το Αιγαίο ήδη στα τέλη της προελληνικής περιόδου.

Στην κλασική ελληνική περίοδο η περιοχή βρισκόταν πιθανότατα στο όριο ανάμεσα στο ελληνικό βασίλειο της Σαλαμίνας και την περιοχή της Κερύνειας. Ο Στράβων αναφέρει το Αφροδίσιον, την πόλη που πήρε το όνομά της από την Αφροδίτη, ως το σημείο όπου το νησί στενεύει, γιατί από εκεί ως τη Σαλαμίνα ήταν μόλις εβδομήντα στάδια. Από την ακτή της Ακανθούς περνούσε δηλαδή ο συντομότερος δρόμος προς την πρωτεύουσα του ισχυρότερου ελληνικού βασιλείου της Κύπρου.

Πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική») περίοδος

Στην πτολεμαϊκή ελληνική περίοδο άκμασαν και οι δύο αρχαίες πόλεις της ακτής, το Αφροδίσιον και, δυτικότερα, η Μακαρία. Ανάμεσα στα ερείπια του Αφροδισίου ο Hogarth βρήκε μισοθαμμένη μια λίθινη επιτύμβια στήλη του 3ου αιώνα π.Χ. με την επιγραφή «Ἀριστόλαος Παυσανίου Θεσσαλός», δηλαδή «Αριστόλαος, γιος του Παυσανία, από τη Θεσσαλία»: ένας Έλληνας της Θεσσαλίας ήταν θαμμένος στην πόλη. Μια επιγραφή του 2ου αιώνα π.Χ. από την ίδια θέση μαρτυρεί τη λατρεία της Ήρας.

Ρωμαϊκή περίοδος

Στη ρωμαϊκή περίοδο οι δύο πόλεις της Ακανθούς συνέχισαν να κατοικούνται. Ο Έλληνας γεωγράφος του 2ου αιώνα μ.Χ. Κλαύδιος Πτολεμαίος τις κατονομάζει και τοποθετεί τη Μακαρία ανάμεσα στην Κερύνεια και το Αφροδίσιον. Στο ακρωτήριο Μούλος, όπου βρισκόταν η Μακαρία, κεραμική της περιόδου απλώνεται σε όλο το πλάτωμα, ανάμεσα σε ερείπια τοίχων και μεγάλους μαρμάρινους δόμους.

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο το Αφροδίσιον και η Μακαρία ήταν ακόμη κατοικημένα, και στην Πέργαμο χτίστηκε μια βασιλική. Και οι δύο πόλεις εγκαταλείφθηκαν σταδιακά στην ελληνική μεσαιωνική περίοδο των αραβικών επιδρομών, που άρχισαν το 647 μ.Χ., και η ζωή μεταφέρθηκε στην ενδοχώρα. Στη μέση ελληνική μεσαιωνική περίοδο, πάνω στα ερείπια της βασιλικής, χτίστηκε η εκκλησία της Παναγίας Περγαμιώτισσας, γύρω από την οποία απλωνόταν ο οικισμός της Περγάμου με τη νεκρόπολή του.

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Ο βασιλιάς Ιάκωβος Α΄ παραχώρησε την Ακανθού ως φέουδο στον σιρ Ζουάν Γκοράπ (Jean Gorab), ακροατή (auditeur) του βασιλείου, ως ανταμοιβή επειδή είχε ταχθεί με το μέρος του. Ο Γκοράπ κατείχε υψηλά αξιώματα στη φραγκική αυλή. Κατά τον Μαχαιρά, ως βάιλος της αυλής πήρε μέρος στη δολοφονία του βασιλιά Πέτρου Α΄ το 1369. Την ίδια χρονιά στάλθηκε στο Κάιρο για να διαπραγματευτεί ειρήνη, και στον πόλεμο με τους Γενουάτες (1373–74) ήταν σύμβουλος του κοντοστάβλη Ιακώβου, του μετέπειτα βασιλιά.

Το 1393, κατά τον Σακελλάριο, ένας μεγάλος λοιμός ξέσπασε στη Λάρνακα και στην Ακανθού και από εκεί απλώθηκε σε όλο το νησί. Η τοπική παράδοση συνδέει με τον λοιμό το ξωκλήσι του Αγίου Χαραλάμπους, του αγίου που οι Έλληνες ορθόδοξοι επικαλούνται για την προστασία από τις επιδημίες.

Αργότερα το χωριό πέρασε στο βασιλικό κτήμα. Με διάταγμα του 1468 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ πούλησε τη ζάχαρη της χρονιάς από την Ακανθού («cazal de Acathou») και την Κανακαριά στον Βενετό ευγενή Andrea Cornaro, για να ξεπληρώσει χρήματα που του είχε δανείσει. Η Ακανθού είχε δηλαδή τότε καλλιέργεια ζαχαροκάλαμου και παραγωγή ζάχαρης, του πιο επικερδούς προϊόντος της μεσαιωνικής Κύπρου. Όταν το νησί πέρασε στη Βενετία, το βασιλικό κτήμα έγινε κτήμα της Βενετικής Δημοκρατίας. Σε βενετικό κατάλογο του τέλους του 15ου αιώνα το «Casal Acatu» είναι ένα από τα 23 βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Καρπασίας.

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία και όχι όλους τους κατοίκους, η Ακανθού καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 78 νοικοκυριά με περιουσία, 1.717 ελαιόδεντρα, επτά ελαιοτριβεία και έναν νερόμυλο, καθώς και με αμπέλια και πολλούς μορεώνες, που έτρεφαν τον μεταξοσκώληκα για τα μεταξωτά υφαντά του χωριού. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1845, ο Γερμανός αρχαιολόγος Ludwig Ross την περιγράφει χτισμένη σε λόφο δίπλα σε ένα ρυάκι, με καταπράσινα περίχωρα, κάτω από τις ψηλές κορυφές του Πενταδακτύλου.

Αγγλοκρατία

Στα χρόνια της Αγγλοκρατίας η Ακανθού ήταν από τα πιο εύπορα χωριά της Κύπρου. Ο Hogarth έγραφε το 1888 ότι η πεδιάδα της Ακανθούς, του Φλαμουδιού και του Δαυλού ήταν η πλουσιότερη περιοχή του νησιού σε χαρούπια και σιτηρά, και ότι κάθε χωρικός φύλαγε το περίσσευμα της σοδειάς του σε χωνοειδείς λάκκους σκαμμένους στο έδαφος, τις «βούφες». Με την ευημερία αυτή οι κάτοικοι άρχισαν το 1916 να χτίζουν, με εθελοντική εργασία, τη νέα μεγάλη εκκλησία του χωριού. Κατά τον Δήμο Ακανθούς, στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο πολλοί Ακανθιώτες κατατάχθηκαν εθελοντές στον βρετανικό στρατό.

Εκκλησίες και μονές

Στο κέντρο του χωριού υψώνεται η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος (Χρυσοσώτηρος), μία από τις μεγαλύτερες της Κύπρου. Χτίστηκε τον 20ό αιώνα, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Θεόδωρου Φωτιάδη, κυρίως με εθελοντική εργασία των κατοίκων. Για το κονίαμα χρησιμοποιήθηκε σκόνη από σπασμένα πήλινα αγγεία, αλεσμένα στον νερόμυλο της εκκλησίας, ανακατεμένη με ντόπιο ασβέστη, ενώ για τους θόλους χρησιμοποιήθηκε τσιμέντο. Τα εγκαίνια έγιναν στις 14 Σεπτεμβρίου 1941 από τον Μητροπολίτη Πάφου Λεόντιο, τότε τοποτηρητή του αρχιεπισκοπικού θρόνου. Το πανηγύρι της, στις 6 Αυγούστου, κρατούσε τρεις μέρες και έφερνε προσκυνητές από όλη την Κύπρο. Δίπλα της βρισκόταν η παλαιά εκκλησία του Σωτήρος, του 18ου–19ου αιώνα, που επισκευάστηκε το 1777 από τον αρχιεπίσκοπο Κύπρου Χρύσανθο. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο της, του 19ου αιώνα, ήταν έργο τεχνιτών από τα Ταταύλα της Κωνσταντινούπολης, των ίδιων που έφτιαξαν τα τέμπλα της Παναγίας Χρυσελεούσας στον Στρόβολο και της Μονής Μαχαιρά, και αργότερα καταστράφηκε από πυρκαγιά.

Η Παναγία Περγαμιώτισσα, περίπου 4 χιλιόμετρα βορειοανατολικά του χωριού, ήταν μονή. Η εκκλησία της χτίστηκε τον 11ο–12ο αιώνα πάνω στα ερείπια μιας βασιλικής της πρώιμης ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου· έχει κεντρικό τρούλο και τοιχογραφίες καλής τέχνης, που ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery βρήκε το 1918 κατεστραμμένες σε μεγάλο μέρος από μια πρόσφατη επισκευή. Ανάμεσα στους τάφους της ελληνικής μεσαιωνικής νεκρόπολης που την περιβάλλει βρίσκεται ένα μικρό υπόγειο παρεκκλήσι λαξευμένο στον βράχο, με λαξευτό τέμπλο. Η εκκλησία είναι Αρχαίο Μνημείο.

Αρχαία Μνημεία είναι και οκτώ ελληνορθόδοξα ξωκλήσια της Ακανθούς. Κοντά στην ακτή βρίσκεται το ξωκλήσι του Αγίου Μικάλλου, του τοπικού αγίου του χωριού, και δίπλα του η σπηλιά με τον τάφο και το αγίασμά του· το μνημείο περιλαμβάνει και τον Άγιο Πέρπυρο. Το ξωκλήσι του Αγίου Χαραλάμπους, στην ακτή βορειοανατολικά του χωριού, συνδέεται με τον λοιμό του 1393. Η Παναγία η Μέλισσα ήταν, όπως αναφέρθηκε, η εκκλησία ενός εγκαταλειμμένου οικισμού· κατά την τοπική παράδοση, το μουλάρι που μετέφερε την εικόνα του Χρυσοσώτηρος από το λιμάνι στο χωριό ξέφυγε και βρέθηκε δίπλα της. Αρχαία Μνημεία είναι επίσης η Αγία Παρασκευή, ο Αρχάγγελος στις Νεράιδες, ο Άγιος Ιωάννης και τα δύο κοιμητηριακά ξωκλήσια, η Αγία Φωτεινή και η Αγία Βαρβάρα.

Η ύπαιθρος της Ακανθούς είχε πάνω από είκοσι ελληνορθόδοξα ξωκλήσια, που ανήκαν στην εκκλησία του Σωτήρος, και οι χάρτες σημειώνουν ασυνήθιστα πολλά τοπωνύμια αφιερωμένα σε αγίους. Άλλα ξωκλήσια ήταν η νέα Αγία Παρασκευή, δίπλα στην παλιά, η Αγία Ειρήνη, η Αγία Μαρίνα, ο Άγιος Γεώργιος των Τειχίων, ο Άγιος Νικόλαος της Λαξιάς, ο Άγιος Σάββας, ο Άγιος Μερκούριος, ο Άγιος Θεόδωρος, ο Άγιος Παύλος, οι Άγιοι Πάντες, ο Απόστολος Ανδρέας (Άγιος Τρίκας), ο Άγιος Θεράπων, ο Άγιος Χρυσόστομος και η Παναγία των Τριών Τερατσιών.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Η οικονομία του χωριού στηριζόταν στις ελιές, τα χαρούπια, τα σιτηρά και την κτηνοτροφία. Το λάδι και κυρίως το τυρί της Ακανθούς ήταν ονομαστά σε όλη την Κύπρο· ο Σακελλάριος το θεωρούσε το καλύτερο του νησιού και σημείωνε ότι εξαγόταν ως την Αίγυπτο και τα απέναντι παράλια της Μικράς Ασίας. Ο Luigi Palma di Cesnola, πρόξενος των Ηνωμένων Πολιτειών στην Κύπρο τον 19ο αιώνα, σημείωνε τις μικρές σπηλιές γύρω από το χωριό, που οι κάτοικοι χρησιμοποιούσαν ως τυροκομεία. Τα χαρούπια συγκεντρώνονταν σε μεγάλες αποθήκες στην ακτή, στον Λάκκο και στις Νεράιδες, και από εκεί μεταφέρονταν για επεξεργασία στο Μπογάζι. Η εκκλησία του Σωτήρος είχε μεγάλη περιουσία σε ελιές και χαρουπιές, και με τα έσοδά της στήριζε το σχολείο, την ύδρευση και άλλα έργα του χωριού.

Από τις αρχές του 20ού αιώνα το χωριό πρωτοστάτησε στο συνεργατικό κίνημα, για να απαλλαγούν οι αγρότες από τους τοκογλύφους. Το 1937 εγγράφηκε η Συνεργατική Εταιρεία Ελαιοπαραγωγών Ακανθούς και το 1962 η Συνεργατική Εταιρεία Διάθεσης Γεωργικών Προϊόντων. Τα τελευταία χρόνια πριν από το 1974 αναπτύχθηκε η καλλιέργεια πρώιμων λαχανικών σε θερμοκήπια, που εξάγονταν και στον Λίβανο, αεροπορικώς ή με καΐκια. Στον Αρχάγγελο λειτουργούσε αλιευτικό καταφύγιο για τους ψαράδες του χωριού.

Η Ακανθού ήταν ονομαστή για την έγχρωμη ξυλογλυπτική της. Οι τεχνίτες της έφτιαχναν σεντούκια, ερμάρια, καρέκλες και άλλα έπιπλα από ξύλο των δέντρων του βουνού, σκαλισμένα και βαμμένα με φυσικές χρωστικές. Δείγματά τους εκτίθενται σήμερα στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης στη Λευκωσία. Ονομαστά ήταν επίσης τα υφαντά του χωριού, κυρίως τα μεταξωτά.

Το χωριό διατήρησε και δικά του ελληνορθόδοξα έθιμα. Τη νύχτα της Ανάστασης οι κάτοικοι πήγαιναν με τα φαναράκια τους από την εκκλησία στα δύο κοιμητήρια, για να ανάψουν τους τάφους των νεκρών τους, και τη Δευτέρα της Λαμπρής οι νέοι ανατίναζαν το ομοίωμα του Ιούδα στην αυλή της εκκλησίας. Σε καιρό ανομβρίας οι γυναίκες «έζωναν» την εκκλησία με νήμα, σε ειδική δέηση.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, σχολείο λειτουργούσε στην Ακανθού ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα, με δαπάνες της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Το χωριό έγινε γνωστό για τους πολλούς δασκάλους, γιατρούς και δικηγόρους που ανέδειξε. Κατά τον Δήμο Ακανθούς, για σχολείο χρησιμοποιήθηκαν κατά καιρούς και αίθουσες της εκκλησίας και το ξωκλήσι της Αγίας Βαρβάρας. Τη σχολική χρονιά 1957–58, στα χρόνια του απελευθερωτικού αγώνα, οι Άγγλοι έκλεισαν το σχολείο επειδή στον ιστό του κυμάτιζε η ελληνική σημαία. Τα μαθήματα συνεχίστηκαν μέσα στην εκκλησία, με συνταξιούχους δασκάλους, φοιτητές και αποφοίτους γυμνασίου. Το 1963 χτίστηκε νέο εξατάξιο ελληνικό δημοτικό σχολείο, το οποίο τη σχολική χρονιά 1973–74 είχε 119 μαθητές και 4 δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 1.162 κατοίκους το 1881, 1.178 το 1891, 1.403 το 1901, 1.588 το 1911 και 1.642 το 1921.¹ Στην απογραφή του 1931 η Ακανθού είχε 1.744 κατοίκους, 1.736 χριστιανούς και 8 μουσουλμάνους. Ο πληθυσμός έφτασε στο υψηλότερο σημείο του το 1946, με 1.790 κατοίκους, από τους οποίους 1.782 ήταν ορθόδοξοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Στη συνέχεια μειώθηκε: το 1960 η Ακανθού είχε 1.507 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 1.294. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πολλοί Ακανθιώτες είχαν εγκατασταθεί στη Βρετανία, και τα εμβάσματά τους ενίσχυαν το εισόδημα του χωριού.

Δήμος

Κατά τον Δήμο Ακανθούς, η Ακανθού έγινε δήμος παρά τον μικρό της πληθυσμό, χάρη στη μεγάλη της έκταση, στα έσοδά της και στην απόστασή της από τις πόλεις. Το αίτημα το διατύπωσε ο δάσκαλος Φώτιος Σάββα, μετέπειτα δήμαρχος, όταν υποδέχθηκε τον Άγγλο κυβερνήτη στο χωριό το 1908. Η απόφαση πάρθηκε στις 26 Ιουνίου 1908 και δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα στις 10 Ιουλίου. Το 1933 και το 1941 η αποικιακή κυβέρνηση εξέτασε την κατάργηση του δήμου, αλλά δεν προχώρησε· τη δεύτερη φορά βάρυνε η κατάταξη πολλών Ακανθιωτών στον βρετανικό στρατό. Ο δήμος έκανε την ύδρευση και τον ηλεκτροφωτισμό του χωριού, ασφαλτόστρωσε τους δρόμους και το 1950 έχτισε το δημαρχείο, με τη δημοτική αγορά στο ισόγειο.

Εθνικοί αγώνες

Το 1947 ο δήμαρχος Κλεάνθης Κραμβής, προσφωνώντας τον Άγγλο κυβερνήτη, μίλησε για τον πόθο των Ελλήνων της Κύπρου για ένωση με την Ελλάδα. Ο κυβερνήτης αποχώρησε ενοχλημένος, και ο δήμαρχος με το δημοτικό συμβούλιο παραιτήθηκαν σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Στις εκλογές του 1949 επανεξελέγησαν. Στο ενωτικό δημοψήφισμα της Εθναρχίας, τον Ιανουάριο του 1950, υπέγραψαν υπέρ της ένωσης 1.096 Ακανθιώτες, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι.

Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 396 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Ακανθού καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό, που παραβίασε την εκεχειρία και επιτέθηκε με υπέρτερες δυνάμεις. Ολόκληρος ο ελληνικός πληθυσμός της Ακανθούς υπέστη εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Κατά τον Δήμο, περίπου 125 κάτοικοι που είχαν μείνει στο χωριό μεταφέρθηκαν στα τέλη Αυγούστου σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Γύψου. Έξι από αυτούς, άμαχοι, πέθαναν εκεί. Δύο άμαχοι κάτοικοι της Ακανθούς εξακολουθούν να αγνοούνται: ο ένας χάθηκε μέσα στο ίδιο το χωριό και ο άλλος στο νοσοκομείο της Κερύνειας.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Σωτήρος και το ξωκλήσι της Αγίας Μαρίνας σε τζαμιά. Η εικόνα του Χρυσοσώτηρος φυλάσσεται σήμερα, κατά τον Δήμο, στην εκκλησία του Αγίου Μάμαντος στην κατεχόμενη Μόρφου. Η Παναγία Περγαμιώτισσα αναστηλώθηκε, αλλά δεν επιτρέπεται η τέλεση λειτουργιών, και οι κατοχικές αρχές τη μετέτρεψαν παράνομα σε μουσείο. Μέρος των τοιχογραφιών της είχε αφαιρεθεί από αρχαιοκάπηλους και μεταφερθεί στη Γερμανία για πώληση· δύο θραύσματα εντοπίστηκαν και επαναπατρίστηκαν. Άλλα ξωκλήσια βεβηλώθηκαν, λεηλατήθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν ως στάβλοι ή αποθήκες, όπως η Αγία Βαρβάρα, ο Άγιος Σάββας και ο Αρχάγγελος, ενώ στα δύο κοιμητήρια του χωριού οι τάφοι ανοίχτηκαν και συλήθηκαν.