Η Αιγιαλούσα (Γιαλούσα) είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στο κέντρο της χερσονήσου της Καρπασίας. Βρίσκεται 52 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 120 μέτρων, πάνω στον δρόμο προς το Ριζοκάρπασο, και η γη της κατεβαίνει ως τη βόρεια ακτή. Ήταν το δεύτερο μεγαλύτερο χωριό της Καρπασίας μετά το Ριζοκάρπασο. Στην απογραφή του 1960 είχε 2.541 κατοίκους, από τους οποίους 2.537 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος καταγράφει το 1890 το χωριό ως «Γιαλούσα (Αιγιαλούσα)».¹ Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, στους χάρτες της Βενετοκρατίας το χωριό σημειώνεται ως «Ialusa».² Ο Άγγλος περιηγητής Richard Pococke το έγραψε το 1738 «Yaleusee» ή «Jalousa».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη βέβαιη γραπτή μαρτυρία για το χωριό είναι του Pococke, που διανυκτέρευσε το 1738 στο σπίτι του ιερέα της Γιαλούσας και σημείωσε ότι εκεί υπήρχε μια παλιά ελληνική εκκλησία. Από τη Γιαλούσα έκανε τις εκδρομές του σε όλη την Καρπασία.⁴

Το χωριό είχε δύο ενορίες, του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και της Αγίας Μαρίνας, και γειτονιές όπως ο Γλυκοπόταμος και τα Καλάμια.⁵ Ανατολικά του, προς τον Άγιο Θύρσο (Άγιο Θέρισσο), υπήρχαν εγκαταλειμμένοι οικισμοί. Ο Pococke πέρασε από ένα ερειπωμένο χωριό, τη Μαχαριώνα, όπου οι ντόπιοι έλεγαν ότι κάποτε κατοικούσε ένας βασιλιάς. Ο Άγγλος αρχαιολόγος David Hogarth, που περιόδευσε την Καρπασία το 1888, βρήκε τη Μαχαριώνα θερινό συνοικισμό με έναν μικρό κόλπο. Είκοσι λεπτά πιο μέσα, στη θέση Πύργος, είδε τα ερείπια ενός τετράγωνου πύργου, χτισμένου πιθανότατα ως παρατηρητήριο και καταφύγιο από τους πειρατές, και δίπλα του δύο ερειπωμένες εκκλησίες και ίχνη ενός μεγάλου χωριού.⁶

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1957 το Τμήμα Αρχαιοτήτων, όταν βρέθηκε ένα ψηφιδωτό δάπεδο, έκανε δοκιμαστικές τομές στη βασιλική της Αγίας Τριάδας, στον γειτονικό οικισμό της Αγίας Τριάδας, και σε μια δεύτερη θέση στη γη της Γιαλούσας, που το μητρώο ανασκαφών καταγράφει ως Chtomolia. Η βασιλική ανασκάφηκε ως το 1971 και περιγράφεται στη σελίδα της Αγίας Τριάδας.⁷

Ο Σακελλάριος σημείωνε το 1890 ανάμεσα στο χωριό και τη θάλασσα αρχαία ερείπια, ναούς της ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου και λαξευτά σπήλαια, που οι κάτοικοι χρησιμοποιούσαν για διάφορες ανάγκες τους.⁸

Αρχαιότητα

Ο Έλληνας γεωγράφος του 1ου αιώνα π.Χ. Στράβων, περιγράφοντας τη βόρεια ακτή της Κύπρου, αναφέρει μετά το Αφροδίσιον την «Ακτή των Αχαιών»:

εἶτ’ Ἀχαιῶν ἀκτή, ὅπου Τεῦκρος προσωρμίσθη πρῶτον ὁ κτίσας Σαλαμῖνα τὴν ἐν Κύπρῳ

Δηλαδή: «Ύστερα η Ακτή των Αχαιών, όπου προσορμίστηκε πρώτα ο Τεύκρος, ο ιδρυτής της Σαλαμίνας της Κύπρου». Ο Τεύκρος ήταν, κατά την παράδοση, ο ήρωας του Τρωικού Πολέμου από τη Σαλαμίνα της Αττικής που ίδρυσε την ομώνυμη πόλη στην Κύπρο.⁹

Ο Pococke το 1738 και ο Σακελλάριος το 1890 τοποθέτησαν την Ακτή των Αχαιών στην ακτή της Γιαλούσας. Ο Σακελλάριος σημείωνε ότι σε όλο αυτό το μέρος της βόρειας ακτής μόνο εκεί η ακτή επέτρεπε αποβίβαση, ενώ αλλού ήταν βραχώδης και απότομη, και παρέθετε έναν αρχαίο ναυτικό οδηγό, που έδινε την απόσταση από την Αφροδισιάδα της Κιλικίας ως την Ακτή των Αχαιών. Ο Hogarth δεν βρήκε στο ακρωτήρι κάτω από τη Γιαλούσα, τον Ακάμα, ερείπια που να στηρίζουν την ταύτιση, και η θέση πιθανότατα βρισκόταν κάπου στη βόρεια ακτή της Καρπασίας.¹⁰

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Την ελληνική μεσαιωνική περίοδο των αραβικών επιδρομών τη θυμόταν η τοπική παράδοση: κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι κάτοικοι μιλούσαν για συγκρούσεις των προγόνων τους με τους Σαρακηνούς, δηλαδή τους Άραβες επιδρομείς. Ένα τοπωνύμιο της Γιαλούσας λέγεται «Μνήματα τους Σαρακηνούς».¹¹

Από τη μέση ελληνική μεσαιωνική περίοδο σώζονται στη γη του χωριού ο βόρειος ναός του Αρχαγγέλου, το παρεκκλήσι της Αγίας Μαρίνας στον Πύργο, του 12ου αιώνα, και ο ναός της μονής του Αγίου Γεωργίου του Σακκά, του 11ου ή 12ου αιώνα. Ο Hogarth θεώρησε ότι τα ερείπια του Αγίου Ιωάννη, κοντά στο χωριό, και οι μικροί όρμοι της ακτής, όπως της Γιαλούσας και της Μαχαριώνας, ήταν σταθμοί του εμπορίου με τη Μικρά Ασία στον Μεσαίωνα.¹²

Τουρκοκρατία

Ο Pococke έγραφε το 1738 ότι τα χωριά της περιοχής υπέφεραν από τους κουρσάρους της Μάλτας.¹³ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η εκκλησία της Γιαλούσας ανακαινίστηκε το 1793 με τη φροντίδα του αρχιεπισκόπου Χρυσάνθου.¹⁴

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Γιαλούσα καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 54 νοικοκυριά με περιουσία, χριστιανικά και μουσουλμανικά. Είχαν βαμβακοχώραφα, σιτοχώραφα, μουριώνες για τον μεταξοσκώληκα, κήπους και αλώνια, 640 ελιές, κυρίως αγριελιές, και 129 χαρουπιές. Είχαν οκτώ μύλους που τους γύριζαν άλογα και δύο ελαιοτριβεία, κυψέλες, σχεδόν 500 πρόβατα, βόδια, αγελάδες, άλογα και μουλάρια.¹⁵

Αγγλοκρατία

Το 1890 ο Σακελλάριος έγραφε ότι η Γιαλούσα ήταν χτισμένη σε ωραία θέση με εξαιρετικό κλίμα, ήταν γεμάτη οπωροφόρα δέντρα και παρήγαγε πολύ μετάξι. Τους κατοίκους της τους περιέγραφε εύρωστους, προσηνείς και φιλόξενους.¹⁶ Το 1918 ήταν, κατά τον Άγγλο αρχιτέκτονα George Jeffery, μεγάλο χωριό με αστυνομικό σταθμό.¹⁷ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο σταθμός λειτουργούσε από το 1905, και από τις αρχές του αιώνα έδρευαν στο χωριό περιφερειακός γιατρός και περιφερειακό δικαστήριο. Από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα πολλοί Γιαλουσίτες μετανάστευσαν στην Αγγλία, στην Αυστραλία και στις Ηνωμένες Πολιτείες.¹⁸

Εκκλησίες και μονές

Οι δύο ενοριακές εκκλησίες του χωριού ήταν ο Αρχάγγελος Μιχαήλ και η Αγία Μαρίνα. Ο Αρχάγγελος είναι δίδυμος ναός: ο βόρειος, ο παλαιότερος, χρονολογείται στον 12ο αιώνα και είναι Αρχαίο Μνημείο, και ο νότιος στον 18ο ή 19ο αιώνα. Ο Jeffery περιγράφει τον παλαιό ναό τρίκλιτο, σταυροειδή, με δύο μικρούς τρούλους και τυφλά τόξα στους εξωτερικούς τοίχους. Η Αγία Μαρίνα χρονολογείται στον 18ο ή 19ο αιώνα, και ο Jeffery σημείωνε τα διακοσμητικά της, που μιμούνταν γοτθικά πρότυπα του 15ου αιώνα.¹⁹

Η μονή του Αγίου Γεωργίου του Σακκά, ανατολικά του χωριού, έχει ναό του 11ου ή 12ου αιώνα, που είναι Αρχαίο Μνημείο.²⁰

Αρχαία Μνημεία είναι επίσης το παρεκκλήσι της Αγίας Μαρίνας στον Πύργο, του 12ου αιώνα, με λείψανα τοιχογραφιών, και τα άλλα ερειπωμένα εκκλησάκια στον Πύργο, η παλαιά εκκλησία του Αγίου Θύρσου, του 17ου αιώνα, πάνω στη θάλασσα, η εκκλησία του Αγίου Φωτίου και τα ερείπια της εκκλησίας της Αγίας Τριάδας στη θέση Αγιά. Δίπλα στον παλαιό Άγιο Θύρσο χτίστηκε τον 19ο ή 20ό αιώνα ο νέος ναός του αγίου. Στη γη του χωριού υπήρχε και το λαξευτό εκκλησάκι του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου.²¹

Το χωριό είχε ακόμη τα παρεκκλήσια του Αγίου Γεωργίου, της Ζωοδόχου Πηγής, της Αγίας Σολομονής, της Αγίας Παύλας, της Αγίας Θέκλας, της Αγίας Γλυκερίας και της Παναγίας Γαλακτινής.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, ελιές, χαρουπιές, όσπρια και κυρίως καπνό, που για χρόνια ήταν η κύρια καλλιέργεια της περιοχής. Στη Γιαλούσα είχε την έδρα του ο Συνεργατικός Οργανισμός Καπνού. Οι κάτοικοι έτρεφαν πρόβατα, κατσίκες και μοσχάρια, και στο χωριό λειτουργούσε αλιευτικό καταφύγιο. Παλαιότερα εξαγόταν γύψος από τοπικά λατομεία.²²

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το πρώτο σχολείο του χωριού ιδρύθηκε το 1862, και ο δάσκαλος ήταν ταυτόχρονα ιεροψάλτης και μουσικοδιδάσκαλος.²³ Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, ως το 1930 τα παιδιά μάθαιναν γράμματα σε δύο δωμάτια δίπλα στην εκκλησία. Το 1938 χτίστηκε το πρώτο δημοτικό σχολείο, και το 1969 ένα δεύτερο, στον Γλυκοπόταμο.²⁴ Στη Γιαλούσα λειτουργούσε και ελληνικό γυμνάσιο, που εξυπηρετούσε και τα γειτονικά χωριά.²⁵ Τη σχολική χρονιά 1973–74 τα δύο ελληνικά δημοτικά σχολεία είχαν 279 μαθητές, 181 και 98, και εννέα δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Γιαλούσα είχε 1.302 κατοίκους το 1881, 1.438 το 1891, 2.034 το 1901, 2.519 το 1911 και 2.875 το 1921.²⁶ Το 1931, όταν η απογραφή δεν κατέγραφε χωριστά την Αγία Τριάδα, η Γιαλούσα είχε 3.202 κατοίκους, 3.186 χριστιανούς και 16 μουσουλμάνους. Το 1946 είχε 2.771 κατοίκους, από τους οποίους 2.766 ήταν ορθόδοξοι και 2 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 2.541 κατοίκους, 2.537 Έλληνες, 3 Αρμένιους και έναν Τούρκο, και το 1973 2.460 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 1.546 κάτοικοι στις δύο ενορίες του χωριού, του Αρχαγγέλου και της Αγίας Μαρίνας, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 376 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Στο Γυμνάσιο Γιαλούσας δρούσε μαθητική ομάδα της ΕΟΚΑ.²⁷

Από τη Γιαλούσα καταγόταν ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Σταύρος Στυλιανίδης.²⁸

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Γιαλούσα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Οι περισσότεροι κάτοικοι, όπως και σε άλλα χωριά της βόρειας Καρπασίας, έμειναν στα σπίτια τους και βρέθηκαν σε περιορισμό, εγκλωβισμένοι.²⁹ Μια κάτοικος του χωριού κατέθεσε, σε γραπτή μαρτυρία προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, ότι από τον Αύγουστο του 1974 επιβλήθηκε απαγόρευση κυκλοφορίας από τις 6 το απόγευμα ως τις 6 το πρωί, που ίσχυε ακόμη τον Φεβρουάριο του 1975, όταν έφυγε.³⁰

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 ζούσαν ακόμη στο χωριό 1.909 Έλληνες.³¹ Το 1976, κατά τις εκθέσεις του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, οι Έλληνες της περιοχής δεν μπορούσαν να βγουν από τα όρια των χωριών τους χωρίς άδεια. Στα τέλη της χρονιάς οι τουρκοκυπριακές αρχές κάλεσαν όσους είχαν μείνει να ζητήσουν να μεταφερθούν στις ελεύθερες περιοχές, και όλοι το έκαναν. Η εκκένωση προχωρούσε με 36 άτομα την ημέρα, και στις 6 Δεκεμβρίου 1976, από περίπου 1.800, είχαν απομείνει 696. Το σχολείο του χωριού είχε κλείσει, και κατά την κυπριακή κυβέρνηση το ελληνικό γυμνάσιο που εξυπηρετούσε την περιοχή μετατρεπόταν σε τουρκικό λύκειο.³² Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Ιανουάριο του 1977 είχαν απομείνει 310, και τον Απρίλιο του 1978 δύο. Τον Δεκέμβριο του 1985 ζούσαν ακόμη έξι Έλληνες στον Άγιο Θύρσο και τέσσερις μοναχές στη μονή του Αγίου Γεωργίου του Σακκά.³³ Τον Μάρτιο του 2026 στον Άγιο Θύρσο ζούσαν δύο εγκλωβισμένοι. Ο ελληνικός πληθυσμός της Γιαλούσας υπέστη έτσι εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Τον Αύγουστο του 1974, κατά έκθεση του ΟΗΕ που παραθέτει η Επιτροπή, οι κάτοικοι της Καρπασίας δεν μπορούσαν να μαζέψουν τον καπνό, γιατί οι περισσότεροι νέοι άνδρες είχαν συλληφθεί.³⁴ Δέκα κάτοικοι της Γιαλούσας, όλοι άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι οκτώ είχαν κρατηθεί στις φυλακές του γκαράζ Παυλίδη στον τουρκικό τομέα της Λευκωσίας· τα λείψανά τους έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί. Οι άλλοι δύο συνελήφθησαν στη Γιαλούσα και εξακολουθούν να αγνοούνται. Στο ίδιο το χωριό καταγράφονται επτά νεκροί, όλοι άμαχοι και ηλικιωμένοι εγκλωβισμένοι, έξι κάτοικοι της Γιαλούσας και ένας του Αγίου Ανδρονίκου. Άλλοι πέντε κάτοικοι της Γιαλούσας σκοτώθηκαν αλλού, ένας άμαχος και τέσσερις στρατιώτες, στην περιοχή του Αγίου Συμεού και στο νοσοκομείο της Αμμοχώστου, στη Μια Μηλιά, στην περιοχή της Άσπρης Μούττης και στον Άγιο Επίκτητο.

Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 δεν καταγράφει την κατάσταση των ναών της Γιαλούσας. Το 2022 η Αγία Μαρίνα ήταν σε πολύ κακή κατάσταση, από τον Άγιο Γεώργιο έλειπαν οι πόρτες, τα παράθυρα και η καμπάνα, και το κοιμητήριο πίσω από τον Αρχάγγελο ήταν ερειπωμένο, με τους σταυρούς των τάφων σκόρπιους.³⁵