Ο Άγιος Βασίλειος είναι κυρίως ελληνική κοινότητα του κατεχόμενου τμήματος της επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 17 χιλιόμετρα δυτικά της Λευκωσίας και 18 χιλιόμετρα ανατολικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 160 μέτρων, στη δυτική κεντρική πεδιάδα της Κύπρου. Είναι χτισμένος πάνω στον δρόμο Λευκωσίας–Μόρφου.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 609 κατοίκους, από τους οποίους 492 ήταν Έλληνες και 117 Τούρκοι.

Όνομα

Πήρε το όνομά του από τον άγιο Βασίλειο, στον οποίο είναι αφιερωμένη η εκκλησία του. Στη χαρτογράφηση της Κύπρου από τον Βρετανό αξιωματικό Kitchener, στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, καταγράφεται ως «Ayios Vasilios».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος διασώζει τον κατάλογο των χωριών και των εισοδημάτων που μοίρασε τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄, και σημειώνει ότι τα στοιχεία του τα βρήκε γραμμένα σε βασιλικά προνόμια. Ανάμεσά τους είναι ένα «San Vassili», που κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια είναι ο Άγιος Βασίλειος· αν ισχύει, είναι η πρώτη γραπτή αναφορά του χωριού.³

Φραγκοκρατία

Τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε το «San Vassili» ως φέουδο στον Gianies Masdomonto. Κατά τον Βουστρώνιο, ο Ιάκωβος μοίραζε τότε χωριά και εισοδήματα σε Κύπριους ιππότες που περνούσαν στο μέρος του και σε ξένους που είχαν έρθει στην υπηρεσία του, ανάμεσά τους Καταλανούς και Ισπανούς. Για τον ίδιο τον Masdomonto ο χρονογράφος δεν δίνει άλλα στοιχεία.⁴

Τουρκοκρατία

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, σε κατάστιχο της Αρχιεπισκοπής Κύπρου του 1825 καταγράφονται στο χωριό 22 φορολογούμενοι χριστιανοί κάτοικοι, που πλήρωναν μαζί 1.088 γρόσια.⁵

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Άγιος Βασίλειος καταγράφεται ως χωριό με μεικτό πληθυσμό και 15 νοικοκυριά με περιουσία. Τα κτήματά τους ήταν κυρίως χωράφια, με αλώνια, λίγα αμπέλια και ένα μικρό βαμβακοχώραφο, και μόλις 21 ελιές. Το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας τους ήταν τα ζώα: γύρω στα 780 πρόβατα και κατσίκες, βόδια για το όργωμα και λίγες αγελάδες.⁶

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, στο κέντρο του, είναι αφιερωμένη στον άγιο Βασίλειο. Το κοιμητήριο βρίσκεται νότια του δρόμου Λευκωσίας–Μόρφου.⁷ Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 καταγράφει ακόμη τα παρεκκλήσια της Αγίας Μαρίνας και του Αγίου Τρύφωνος.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά στη γυμνή, ξερή γη του χωριού, και η κτηνοτροφία ήταν αρκετά ανεπτυγμένη, με περίπου 1.260 πρόβατα και κατσίκες· το 1973 έτρεφαν επίσης 108 αγελάδες και 1.760 πουλερικά. Η ίδια εγκυκλοπαίδεια αναφέρει κοντά στο χωριό ένα λατομείο μαλακού μαρμάρου και κοινοτικό δάσος.⁸ Το 1929 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Αγίου Βασιλείου.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός του Αγίου Βασιλείου μεγάλωνε σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 195 κατοίκους το 1881, 207 το 1891, 242 το 1901, 295 το 1911 και 338 το 1921.⁹ Το 1931 το χωριό είχε 348 κατοίκους, 276 χριστιανούς και 72 μουσουλμάνους, και το 1946 415, από τους οποίους 341 ήταν ορθόδοξοι και 74 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 609 κατοίκους, 492 Έλληνες και 117 Τούρκους, και το 1973 611 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 64 μαθητές και 3 δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 192 κάτοικοι του Αγίου Βασιλείου. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 33 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Άγιος Βασίλειος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων. Το χωριό έχει μετατραπεί σε τουρκικό στρατόπεδο, και από τα σπίτια του έχουν μείνει ελάχιστα.¹⁰ Στη γη του χωριού καταγράφεται ένας νεκρός του 1974, στρατιώτης, που σκοτώθηκε στην περιοχή του Αγίου Βασιλείου. Άλλοι δύο στρατιώτες από το χωριό σκοτώθηκαν αλλού, στον Παχύαμμο και στο Πυλέρι.

Η εκκλησία του Αγίου Βασιλείου βρίσκεται μέσα στο στρατόπεδο, όπου η πρόσβαση απαγορεύεται. Σύμφωνα με το Cyprus Religious Heritage, η κατάστασή της, όσο φαίνεται, είναι κακή, και το μεσαίο τμήμα της στέγης της μοιάζει να έχει καταρρεύσει. Ο τοίχος του κοιμητηρίου έχει σχεδόν εξαφανιστεί, και στους τάφους δεν έχουν μείνει σταυροί ούτε ταφόπλακες.¹¹