Ο Άγιος Θεόδωρος είναι κυρίως ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στην είσοδο της χερσονήσου της Καρπασίας. Βρίσκεται 29 χιλιόμετρα βόρεια της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 30 μέτρων, πάνω στον κύριο δρόμο από την Αμμόχωστο προς τη Γιαλούσα. Νότια του χωριού απλώνεται το δάσος της Βάλειας, ως το ακρωτήρι Ελαίας, όπου βρίσκονται τα ερείπια μιας αρχαίας πόλης.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 828 κατοίκους, από τους οποίους 805 ήταν Έλληνες και 23 Τούρκοι.

Όνομα

Πήρε το όνομά του από τον άγιο Θεόδωρο, στον οποίο είναι αφιερωμένη μία από τις εκκλησίες του. Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, πολιούχος του χωριού ήταν ο άγιος Θεόδωρος ο Στρατηλάτης.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, ο Άγιος Θεόδωρος εμφανίζεται σε γραπτά έγγραφα στα τέλη του 18ου αιώνα, και στα κατάστιχα της Αρχιεπισκοπής των ετών 1800, 1820 και 1825 υπάρχουν κατάλογοι φορολογουμένων του χωριού, που πλήρωναν τους φόρους στην οθωμανική διοίκηση μέσω της Αρχιεπισκοπής.³ Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα ιστορικά μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, τον περιγράφει ως σκόρπιο χωριό μεγάλης παλαιότητας.⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Στη γη του χωριού, στη θέση Ακρωτήρι, στο ακρωτήρι Ελαίας, βρίσκονται τα ερείπια μιας αρχαίας πόλης. Τα περιέγραψε πρώτος ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που σημείωσε εκεί και έναν μικρό ορθογώνιο περίβολο με έναν μεγάλο όρθιο λίθο, και δίπλα τον καλύτερο όρμο της ακτής, της Παλλούρας.⁵ Ο Άγγλος αρχαιολόγος David Hogarth, που επισκέφθηκε τη θέση το 1888, είδε σωρούς από πέτρες γύρω από έναν μικρό κόλπο, σε μήκος περίπου 800 μέτρων, ίχνη από σπίτια και από το τείχος της πόλης, και πολλές μεγάλες πέτρες ελαιοτριβείων· το ακρωτήρι, σημειώνει, λεγόταν Ελαία. Σε έναν ανοιχτό λαξευτό τάφο βρήκε όστρακα πρώιμης κεραμικής, και του είπαν ότι οι εργάτες του Alexander di Cesnola είχαν ανοίξει πέντε ή έξι τάφους.⁶

Το Pleiades σημειώνει στη γη του χωριού δύο αρχαίες θέσεις, την Κνίδο, στο ακρωτήρι Ελαίας, και την Αλαά, που κατοικήθηκαν από την αρχαϊκή ως τη ρωμαϊκή περίοδο.⁷

Στην Αλαά, στο δάσος της Βάλειας, ανάμεσα στον Άγιο Θεόδωρο και τα Γαστριά, το Τμήμα Αρχαιοτήτων εντόπισε το 1966 ένα νεκροταφείο με τάφους που είχαν ήδη συληθεί. Το 1973, και ως τον Ιούλιο του 1974, ο Κύπριος αρχαιολόγος Βάσος Καραγιώργης ανέσκαψε σωστικά εννέα τάφους του 11ου αιώνα π.Χ., τους περισσότερους ασύλητους, και διαπίστωσε ότι ο τόπος κατοικούνταν από την ύστερη εποχή του Χαλκού. Στους τάφους βρέθηκαν πολλά αγγεία, ανάμεσά τους ψευδόστομοι αμφορείς, κύλικες, πυξίδες και ζωόμορφα αγγεία, χρυσά σκουλαρίκια, πόρπες και χάλκινα λέπια από θώρακα, και ένα παλαιότερο μυκηναϊκό αγγείο, που τάφηκε ως κειμήλιο. Τα ευρήματα δείχνουν στενούς δεσμούς με τον μυκηναϊκό ελληνικό κόσμο.⁸

Το 1966 το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε σωστικά έναν πλούσιο τάφο μέσα στο χωριό, με ευρήματα της πτολεμαϊκής και της ρωμαϊκής περιόδου.⁹

Αρχαιότητα

Στο καφενείο της Γαστριάς έφεραν στον Hogarth μια ενεπίγραφη στήλη, που είχε βρεθεί, όπως του είπαν, στη Βάλεια, ανάμεσα στα ερείπια του ακρωτηρίου. Από τη μορφή των γραμμάτων τη χρονολόγησε στον 4ο αιώνα π.Χ.:

Συμμάχο(υ) ἐστι τὸ σᾶμα τριηράρχο(υ) Κνιδίου.

Δηλαδή: «Αυτός είναι ο τάφος του Σύμμαχου, τριηράρχου, από την Κνίδο». Τριήραρχος ήταν ο κυβερνήτης μιας τριήρους, δηλαδή πολεμικού πλοίου.¹⁰

Με βάση την επιγραφή, ο Σακελλάριος και ο Hogarth ταύτισαν τα ερείπια με την κυπριακή Κνίδο. Τη μνημονεύει ο Βυζαντινός λόγιος του 12ου αιώνα Ιωάννης Τζέτζης, που γράφει ότι από εκεί καταγόταν ο Έλληνας γιατρός και ιστορικός Κτησίας:

ἐξωρμημένος πόλεως ἐκ Κνίδου τῆς Κυπρίας

Δηλαδή: «που καταγόταν από την πόλη Κνίδο της Κύπρου». Ο Ρωμαίος ποιητής Οβίδιος αναφέρει την «ψαρόβρυτη Κνίδο» μαζί με την Πάφο και την Αμαθούντα, και ο Σακελλάριος σημείωνε ότι στον κόλπο της ψαρεύονταν τα περισσότερα ψάρια της Κύπρου.¹¹

Πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική») περίοδος

Στον τάφο που ανασκάφηκε το 1966 βρέθηκαν δύο μεγαρικά σκύφη, δηλαδή ανάγλυφα πήλινα κύπελλα, λάγυνοι, γυάλινα φιαλίδια, ένας χάλκινος καθρέφτης, χρυσά και ασημένια δαχτυλίδια, σκουλαρίκια και φύλλα μυρτιάς. Ένα ασημένιο νόμισμα του Πτολεμαίου του 132 π.Χ. χρονολογεί την πρώτη ταφή, και ο τάφος ξαναχρησιμοποιήθηκε ως τη ρωμαϊκή περίοδο, όπως δείχνουν νομίσματα ως τον Μάρκο Αυρήλιο.¹²

Ρωμαϊκή περίοδος

Ο Άγιος Θεόδωρος βρισκόταν πάνω στον ρωμαϊκό δρόμο από τη Σαλαμίνα προς την Καρπασία. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Βρετανό ιστορικό George Hill, στο χωριό βρέθηκε ένας μιλιοδείκτης του 80 μ.Χ.¹³ Ο Jeffery σημείωνε τον ρωμαϊκό μιλιοδείκτη κοντά σε ένα μικρό εκκλησάκι βόρεια του χωριού, και ο Σακελλάριος έναν κίονα και μυλόπετρες των ρωμαϊκών χρόνων.¹⁴

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Άγιος Θεόδωρος καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 42 νοικοκυριά με περιουσία. Οι ιδιοκτήτες είχαν κυρίως βαμβακοχώραφα, και ακόμη αμπέλια και λίγα σιτοχώραφα, 82 ελιές και λίγες μουριές, συκιές, αμυγδαλιές, καρυδιές και χαρουπιές, δύο μύλους που τους γύριζαν άλογα, πάνω από 500 πρόβατα, αγελάδες, βόδια, άλογα και μουλάρια.¹⁵

Αγγλοκρατία

Το 1890 ο Σακελλάριος σημείωνε ότι στον Άγιο Θεόδωρο λειτουργούσε τηλεγραφείο, που συνέδεε το νησί με την ακτή της Λαοδίκειας με υποβρύχιο καλώδιο.¹⁶ Στις αρχές του 20ού αιώνα ήταν, κατά τον Jeffery, το κύριο χωριό της περιφέρειας, με τον κύριο αστυνομικό σταθμό.¹⁷

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία του χωριού, της Αγίας Παρασκευής, βρίσκεται στο κέντρο του παλιού οικισμού· κατά το Cyprus Religious Heritage, το χτίσιμό της άρχισε το 1870, αλλά τα εγκαίνιά της έγιναν το 1923. Η εκκλησία του Αγίου Θεοδώρου, στο βορειοανατολικό μέρος του παλιού χωριού, χρονολογείται από τον 17ο ως τον 20ό αιώνα· γύρω της ήταν το παλιό κοιμητήριο, που έκλεισε το 1902.¹⁸ Ο Jeffery σημείωνε μια μικρή παλιά εκκλησία του χωριού, κάτω από την οποία, έλεγαν, υπήρχε ένα μυστηριώδες υπόγειο πέρασμα, πιθανότατα ένα παλιό οριζόντιο πηγάδι.¹⁹

Η εκκλησία του Αγίου Ευλογίου, στο νέο κοιμητήριο, βορειοανατολικά του χωριού, στον δρόμο προς τη Βοκολίδα, είναι Αρχαίο Μνημείο.²⁰

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, χαρουπιές και λίγες ελιές· μεγάλο μέρος της γης ήταν ακαλλιέργητο ή δάσος, της Βάλειας, και η κτηνοτροφία ήταν ανεπτυγμένη, με περίπου 2.700 πρόβατα και κατσίκες το 1973. Στο χωριό κατασκευάστηκε αλιευτικό καταφύγιο, και η αλιεία ήταν από παλιά ανεπτυγμένη.²¹ Από το 1925 λειτουργούσε στο χωριό συνεργατική πιστωτική εταιρεία, και από το 1949 συνεργατικό παντοπωλείο.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 104 μαθητές και τρεις δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 315 κατοίκους το 1881, 327 το 1891, 471 το 1901, 629 το 1911 και 602 το 1921.²² Το 1931 είχε 578 κατοίκους, 512 χριστιανούς και 66 μουσουλμάνους, και το 1946 852, από τους οποίους 782 ήταν ορθόδοξοι και 70 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 828 κατοίκους, 805 Έλληνες και 23 Τούρκους, και το 1973 810, όλους Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 395 κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 179 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Άγιος Θεόδωρος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Κατά το Cyprus Religious Heritage, σχεδόν όλοι οι κάτοικοι έφυγαν το καλοκαίρι του 1974 μπροστά στον τουρκικό στρατό που προέλαυνε, και έμειναν στο χωριό μόνο 30. Τον Δεκέμβριο του 1976 είχαν απομείνει πέντε, και στις αρχές της δεκαετίας του 1980 είχαν φύγει όλοι.²³ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το 1979 ζούσαν ακόμη στο χωριό τρεις εγκλωβισμένοι.²⁴ Ο ελληνικός πληθυσμός του Αγίου Θεοδώρου υπέστη έτσι εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στο ίδιο το χωριό καταγράφεται ένας νεκρός, άμαχος. Πέντε ακόμη κάτοικοι του χωριού σκοτώθηκαν αλλού: τρεις στρατιώτες, στην περιοχή Σακκάρια της Αμμοχώστου, στην περιοχή του Πικρού Νερού στην Κερύνεια και κοντά στο Συγχαρί, και δύο άμαχοι στο Ψυχιατρείο της Αθαλάσσας.

Το 2022 οι εκκλησίες του Αγίου Θεοδώρου και του Αγίου Ευλογίου ήταν σε πολύ κακή κατάσταση, με μεγάλες ρωγμές και στέγες που είχαν εν μέρει καταρρεύσει· το 2024 επισκευάστηκαν. Στο νέο κοιμητήριο ο τοίχος αποκαταστάθηκε, αλλά οι τάφοι έμειναν ρημαγμένοι, με τους σταυρούς σκόρπιους ή στοιβαγμένους. Στην Αγία Παρασκευή έλειπε ο σταυρός του καμπαναριού, και το εσωτερικό της είχε φθαρεί από την υγρασία και τα πουλιά.²⁵