Ο Άγιος Σέργιος είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 10 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 10 μέτρων, στην πεδιάδα της ανατολικής Μεσαορίας, κοντά στις ακτές του κόλπου της Αμμοχώστου. Στη γη του βρίσκονται τα ερείπια της αρχαίας Σαλαμίνας, της μεγαλύτερης αρχαίας πόλης της Κύπρου, και τα δύο σωζόμενα τόξα του υδραγωγείου της, που οι κάτοικοι ονόμαζαν «Καμάρες».¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 1.790 κατοίκους, από τους οποίους 1.789 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Πήρε το όνομά του από τον άγιο Σέργιο, στον οποίο είναι αφιερωμένη η εκκλησία του, μαζί με τον άγιο Βάκχο. Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος το γράφει «San Sergio» και «San Sergi». Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) έχει τη μορφή «Άγιος Σέργιος».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Ο φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που περιηγήθηκε την Κύπρο τον 19ο αιώνα, σημείωσε ότι το χωριό χτίστηκε δίπλα στη Σαλαμίνα και με τις πέτρες της. Το ίδιο φαίνεται και στην εκκλησία του, όπου είναι εντοιχισμένα πολλά αρχιτεκτονικά μέλη από την αρχαία πόλη.³

Η πρώτη γραπτή αναφορά στο χωριό αφορά το 1310. Ο Βουστρώνιος γράφει ότι η κυρία της Τύρου, η χήρα του Αμαλρίχου, άρχοντα της Τύρου, πριν φύγει εξόριστη για την Αρμενία, δεν θέλησε να μπει στην Αμμόχωστο αλλά έμεινε «στο χωριό San Sergio έξω από την πόλη, κοντά στην Κωνσταντία», δηλαδή στα ερείπια της Σαλαμίνας. Από το παλιό λιμάνι της Σαλαμίνας επιβιβάστηκε στο πλοίο.⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Η αρχαία Σαλαμίνα απλώνεται στη γη του Αγίου Σεργίου, στην ακτή του κόλπου της Αμμοχώστου, βόρεια από τις εκβολές του Πεδιαίου. Μεγάλο μέρος της σκεπάζεται από αμμοθίνες και από δάσος που φυτεύτηκε τον 20ό αιώνα, το κρατικό δάσος της Σαλαμίνας. Τα ερείπια τα σκάλιζαν από τον 19ο αιώνα αρχαιοκάπηλοι και συλλέκτες. Την πρώτη συστηματική ανασκαφή έκανε το 1890 το βρετανικό Cyprus Exploration Fund, που έστειλε τα ευρήματα στο Βρετανικό Μουσείο, ανάμεσά τους ένα μαρμάρινο κιονόκρανο με κεφαλές ταύρων και τα πήλινα αγάλματα του ιερού στη θέση Τούμπα.⁵

Από το 1952 ως το 1974 το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε την πόλη, με επικεφαλής τον Κύπριο αρχαιολόγο Βάσο Καραγιώργη, και από το 1964 εργαζόταν εκεί και αποστολή του Πανεπιστημίου της Λυών. Αποκαλύφθηκαν το γυμνάσιο με τα λουτρά του, το θέατρο, η αγορά με τον ναό του Δία και οι μεγάλες χριστιανικές βασιλικές του Αγίου Επιφανίου και της Καμπανόπετρας. Από το 1962 ο Καραγιώργης ανέσκαψε και τα νεκροταφεία, δυτικά της πόλης.⁶

Στα νεκροταφεία αυτά βρίσκονται οι λεγόμενοι Βασιλικοί Τάφοι, κτιστοί τάφοι της αρχαίας ελληνικής περιόδου, όπου οι επιφανείς νεκροί θάβονταν μαζί με άρματα και θυσιασμένα άλογα. Στον τάφο 79 βρέθηκαν θρόνοι και κρεβάτι επενδυμένα με ελεφαντόδοντο, χάλκινοι λέβητες και σιδερένιες σούβλες. Κοντά τους ανασκάφηκαν περίπου εκατό λαξευτοί οικογενειακοί τάφοι των απλών πολιτών στη θέση Κελλάρκα και ο μεγάλος τύμβος 77, όπου βρέθηκαν τα υπολείμματα μιας μεγάλης πυράς με πήλινα αγάλματα ανθρώπων σε φυσικό μέγεθος. Ο Καραγιώργης τον ερμήνευσε, με επιφύλαξη, ως κενοτάφιο, δηλαδή μνημείο χωρίς νεκρό, για τον τελευταίο βασιλιά της Σαλαμίνας Νικοκρέοντα και την οικογένειά του. Πάνω από πολλούς τάφους βρέθηκαν μικρές πυρές με προσφορές, σιτάρι, αμύγδαλα και σταφύλια, που ο Καραγιώργης παρομοίασε με τα κόλλυβα που προσφέρονται ακόμη στους νεκρούς στην Κύπρο.⁷

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 οι ανασκαφές σταμάτησαν, και οι αρχαιολόγοι έχασαν τα σπίτια της ανασκαφής, τα αρχεία τους και τα ευρήματα που φυλάσσονταν εκεί. Από το 1998 ως το 2013 πανεπιστήμιο της Τουρκίας έκανε ανασκαφές στην πόλη χωρίς την άδεια της Κυπριακής Δημοκρατίας, και χρησιμοποίησε τα σπίτια των παλαιότερων ανασκαφών. Το 2011 αφαίρεσε πέντε μαρμάρινα αγάλματα από τα ρωμαϊκά λουτρά.⁸

Λίγο πιο νότια, στη γη της γειτονικής Έγκωμης, βρίσκονται η πόλη της εποχής του Χαλκού που προηγήθηκε της Σαλαμίνας και η μονή του Αποστόλου Βαρνάβα.⁹

Αρχαιότητα

Η Σαλαμίνα ιδρύθηκε τον 11ο αιώνα π.Χ., λίγα χιλιόμετρα από την Έγκωμη, που σταδιακά αντικατέστησε. Ο πλούσιος τάφος του 11ου αιώνα π.Χ. που βρήκε η γαλλική αποστολή περιείχε αγγεία με σχήματα από το Αιγαίο και την Κρήτη. Οι αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς έλεγαν ότι την ίδρυσε ο Τεύκρος, γιος του Τελαμώνα από τη Σαλαμίνα του Σαρωνικού και αδελφός του Αίαντα, που μετά τον Τρωικό πόλεμο έπλευσε στην Κύπρο και έδωσε στη νέα πόλη το όνομα της πατρίδας του. Οι βασιλιάδες της Σαλαμίνας θεωρούσαν τον εαυτό τους απογόνους του.¹⁰

Η Σαλαμίνα ήταν η πρωτεύουσα του μεγαλύτερου αρχαίου ελληνικού βασιλείου της Κύπρου, που κάλυπτε μεγάλο μέρος της Μεσαορίας και της Καρπασίας. Σε έναν αμφορέα του τάφου 3 των νεκροταφείων της είναι γραμμένη στο κυπριακό συλλαβάριο η λέξη «e-la-i-wo», δηλαδή «ελαίου», σημάδι ότι οι κάτοικοι μιλούσαν ήδη τότε ελληνικά. Ο πιο γνωστός βασιλιάς της, ο Ευαγόρας Α΄, σύμμαχος της Αθήνας στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ., ήταν ο πρώτος Κύπριος βασιλιάς που έγραψε στα νομίσματά του το ελληνικό αλφάβητο δίπλα στο συλλαβάριο.¹¹

Πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική») περίοδος

Το βασίλειο της Σαλαμίνας τελείωσε το 311/310 π.Χ., όταν ο Πτολεμαίος Α΄ ανάγκασε τον Νικοκρέοντα να αυτοκτονήσει. Η πόλη έμεινε η σημαντικότερη της ανατολικής Κύπρου, και το γυμνάσιό της πήρε την πρώτη του μορφή στα χρόνια των Πτολεμαίων. Σε αυτό βρέθηκαν βάσεις αγαλμάτων με τιμητικές επιγραφές, ανάμεσά τους μία για τον γυμνασίαρχο, και το 1974 μια πλάκα αφιερωμένη στον «θεό» βασιλιά Πτολεμαίο.¹²

Ρωμαϊκή περίοδος

Στα ρωμαϊκά χρόνια η Σαλαμίνα ήταν η μεγαλύτερη πόλη του νησιού, αν και πρωτεύουσα ήταν η Πάφος. Ξαναχτίστηκε σε μεγάλο μέρος μετά τους σεισμούς του 76/77 μ.Χ. Το θέατρο, που χτίστηκε στα χρόνια του Αυγούστου, χωρούσε κατά τον Καραγιώργη περίπου 15.000 θεατές. Κατά τις Πράξεις των Αποστόλων, γύρω στο 45 μ.Χ. οι απόστολοι Βαρνάβας και Παύλος αποβιβάστηκαν στη Σαλαμίνα και κήρυξαν στις συναγωγές της. Κατά την παράδοση ο Βαρνάβας καταγόταν από την πόλη και θάφτηκε εκεί.¹³

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Οι σεισμοί του 332 και του 342 κατέστρεψαν τη Σαλαμίνα. Ξαναχτίστηκε μικρότερη, με τη βοήθεια του αυτοκράτορα Κωνστάντιου Β΄, πήρε το όνομα Κωνσταντία και έγινε η μητρόπολη της Κύπρου, η έδρα του αρχιεπισκόπου. Ο πιο γνωστός επίσκοπός της, ο Επιφάνιος, έχτισε τη βασιλική που φέρει το όνομά του, τη μεγαλύτερη χριστιανική εκκλησία της Κύπρου εκείνης της εποχής. Η πόλη έπαιρνε νερό από την πηγή του Κεφαλόβρυσου της Κυθρέας, με το υδραγωγείο που περνούσε από τη γη του χωριού. Ο Σακελλάριος διάβασε σε ένα από τα τόξα του επιγραφή που έλεγε ότι επισκευάστηκε στα χρόνια του αρχιεπισκόπου Πλουτάρχου, και επιγραφές της βασιλείας του Ηρακλείου καταγράφουν μια ανοικοδόμησή του τον 7ο αιώνα.¹⁴

Με τις αραβικές επιδρομές του 647/648 και του 653/654 η Κωνσταντία κάηκε και ερήμωσε σταδιακά· οι κάτοικοί της μετακινήθηκαν με τον καιρό στη θέση όπου αναπτύχθηκε η Αμμόχωστος.¹⁵

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Τον 14ο αιώνα το χωριό είχε πύργο. Κατά τον Κύπριο χρονογράφο του 15ου αιώνα Λεόντιο Μαχαιρά, στον πόλεμο με τους Γενουάτες, που είχαν καταλάβει την Αμμόχωστο το 1373, ο ιππότης Πέτρος ντε Κασσί έκλεισε με τους άνδρες του τους δρόμους προς την πόλη και εγκαταστάθηκε στον πύργο του Αγίου Σεργίου, όπου ήταν η κύρια είσοδος της Αμμοχώστου. Ένας χωρικός τους πρόδωσε, και οι Γενουάτες περικύκλωσαν νύχτα τον πύργο με φωτιά και τους αιχμαλώτισαν. Το ίδιο περιστατικό αφηγείται και ο Βουστρώνιος.¹⁶

Το χωριό βρισκόταν στον δρόμο προς την Αμμόχωστο και γι’ αυτό αναφέρεται και σε άλλους πολέμους. Το 1425, όταν οι Μαμελούκοι αποβιβάστηκαν στην Κύπρο, ο στρατός του βασιλείου, που αναζητούσε τους εισβολείς, πέρασε από τον Άγιο Σέργιο. Το 1570, στην αρχή της οθωμανικής επίθεσης, οι υπερασπιστές της Αμμοχώστου νίκησαν στον Άγιο Σέργιο πεντακόσιους Οθωμανούς ιππείς, όπως γράφει ο Κύπριος Δομινικανός μοναχός Άγγελος Καλέπιο, που έζησε την πολιορκία.¹⁷

Τουρκοκρατία

Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Άγιος Σέργιος καταγράφεται ως χωριό με μεικτό πληθυσμό και 68 νοικοκυριά με περιουσία, από τα περισσότερα της επαρχίας Αμμοχώστου. Τα περισσότερα χωράφια ήταν βαμβακοχώραφα και χωράφια με ριζάρι, το φυτό από το οποίο έβγαζαν κόκκινη βαφή, και υπήρχαν ακόμη σιτοχώραφα, μποστάνια και ένας κήπος με μάγγανο. Τα νοικοκυριά είχαν σχεδόν 400 πρόβατα, βόδια και αγελάδες, άλογα, 43 κυψέλες και έναν μύλο, αλλά ελάχιστα δέντρα. Στο χωριό καταγράφονται και ένα μπακάλικο και ένα καφενείο.¹⁸

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στους αγίους Σέργιο και Βάκχο, χρονολογείται στον 14ο–15ο αιώνα και είναι Αρχαίο Μνημείο. Είναι δίκλιτη, με δύο κλίτη που καταλήγουν σε αψίδες, και στους τοίχους της είναι εντοιχισμένα πολλά αρχαία κομμάτια από τη Σαλαμίνα. Ο Σακελλάριος είδε μέσα στην εκκλησία έναν μεγάλο αρχαίο ελληνικό κρατήρα από κόκκινο γρανίτη, που είχε μεταφερθεί από τη Σαλαμίνα και χρησιμοποιούνταν για τον Μεγάλο Αγιασμό. Έφερε την επιγραφή:¹⁹

… τόνδε κρατῆρα ἀνέθηκα …

δηλαδή «… αφιέρωσα αυτόν τον κρατήρα …». Γύρω από την εκκλησία ήταν το παλιό κοιμητήριο, που έκλεισε το 1904, όταν δημιουργήθηκε το νέο νοτιοδυτικά του χωριού.²⁰

Στο βόρειο μέρος του παλιού χωριού βρίσκεται η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, του 16ου αιώνα. Το χωριό είχε ακόμη το παρεκκλήσι του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, του 18ου αιώνα, ένα χιλιόμετρο νοτιοανατολικά, και το παρεκκλήσι του Αγίου Σωζομένου στο κοιμητήριο. Το παρεκκλήσι της Αγίας Αικατερίνης, γνωστό ως «Φυλακή της Αγίας Αικατερίνης», στα νεκροταφεία της Σαλαμίνας, ο κατάλογος του 2009 το κατατάσσει στην Έγκωμη.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Το βαμβάκι και το ριζάρι της απογραφής του 1832/33 έμειναν για πολύ τα κύρια προϊόντα του χωριού: κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Φραγκούδης, που επισκέφθηκε το χωριό τον 19ο αιώνα, έγραφε το 1885 ότι ο Άγιος Σέργιος παρήγε βαμβάκι και ριζάρι άριστης ποιότητας. Πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτάρι, κριθάρι και κτηνοτροφικά φυτά, και στα ποτιστικά χωράφια εσπεριδοειδή και λαχανικά, και έτρεφαν πολλά αιγοπρόβατα. Αρκετοί εργάζονταν στην Αμμόχωστο, που αναπτυσσόταν γρήγορα.²¹ Το 1923 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Αγίου Σεργίου και το 1947 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Αγίου Σεργίου. Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, το χωριό είχε δύο αλευρόμυλους, τρία τυροκομεία και δύο κινηματογράφους.²²

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το δημοτικό σχολείο του χωριού χτίστηκε το 1887 με δαπάνες της κοινότητας και της Εκκλησίας.²³ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 275 μαθητές και 9 δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός του Αγίου Σεργίου μεγάλωνε σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Άγιος Σέργιος είχε 520 κατοίκους το 1881, 635 το 1891, 769 το 1901, 856 το 1911 και 1.108 το 1921.²⁴ Το 1931 είχε 1.247 κατοίκους, 1.169 χριστιανούς και 78 μουσουλμάνους, και το 1946 1.663, από τους οποίους 1.581 ήταν ορθόδοξοι και 82 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.790 κατοίκους, 1.789 Έλληνες και έναν Τούρκο, και το 1973 2.047 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 894 κάτοικοι του Αγίου Σεργίου. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 6 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Στον Άγιο Σέργιο έδρασε, όπως και σε άλλα χωριά της επαρχίας, ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Χρίστος Σαμάρας από το Λιοπέτρι.²⁵

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Άγιος Σέργιος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Οι περισσότεροι κάτοικοι έγιναν πρόσφυγες. Κατά την Κυπριακή Δημοκρατία, όπως καταγράφει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, οι τελευταίοι Έλληνες κάτοικοι του χωριού εκδιώχθηκαν μεταξύ 27 και 30 Ιουνίου 1975, μαζί με κατοίκους άλλων χωριών, κυρίως της Καρπασίας.²⁶ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Πέντε κάτοικοι του Αγίου Σεργίου, δύο άμαχοι και τρεις στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Ένας χάθηκε στο ίδιο το χωριό και οι άλλοι στην περιοχή Άσπρης Μούττης–Δικώμου, στον δρόμο Κερύνειας–Πανάγρων, στην Έγκωμη και στη Βώνη. Τα λείψανα δύο έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ τρεις εξακολουθούν να αγνοούνται. Ένας στρατιώτης από το χωριό σκοτώθηκε στην περιοχή της Αμμοχώστου. Στον ίδιο τον Άγιο Σέργιο καταγράφονται 9 νεκροί, όλοι άμαχοι.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής σε τζαμί και αφαίρεσαν όλους τους σταυρούς της. Στο ελληνορθόδοξο κοιμητήριο οι σταυροί είναι σκορπισμένοι, τα μεγαλύτερα μνήματα έχουν υποστεί ζημιές και το παρεκκλήσι του Αγίου Σωζομένου είναι σε πολύ κακή κατάσταση. Κατά το Cyprus Religious Heritage, η εκκλησία των Αγίων Σεργίου και Βάκχου συντηρήθηκε το 2020 από τη δικοινοτική Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά.²⁷