Ο Άγιος Νικόλαος είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 33 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 310 μέτρων, στις νότιες πλαγιές του Πενταδακτύλου. Η γη του ήταν σφηνωμένη ανάμεσα στα δάση της οροσειράς: τα Τεννάρια στα νότια, το Μαύρον Όρος στα δυτικά και τη Μαλούντα στα βόρεια.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 309 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Πήρε το όνομά του από τον άγιο Νικόλαο, στον οποίο είναι αφιερωμένη η εκκλησία του. Στη βρετανική τοπογραφική αποτύπωση της Κύπρου που έκανε ο Herbert Kitchener στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας γράφεται «Ayios Nikolaos».² Για να ξεχωρίζει από τα ομώνυμα χωριά, λεγόταν και Άγιος Νικόλαος Λευκονοίκου, από το γειτονικό Λευκόνοικο. Έτσι, ως «Άγιος Νικόλας Λευκονοίκου», γράφεται στα αποτελέσματα του ενωτικού δημοψηφίσματος του 1950, και έτσι τον ονομάζει και μια χειρόγραφη συλλογή λαογραφικού υλικού του 1969.³

Τουρκοκρατία

Η πρώτη γραπτή αναφορά του χωριού που έχει βρεθεί είναι η κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία. Ο Άγιος Νικόλαος καταγράφεται εκεί ως χριστιανικό χωριό της περιφέρειας της Μεσαορίας, με τέσσερα νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν χωράφια και 22 ελιές του βουνού, αλλά σχεδόν τη μισή αξία της περιουσίας τους την αποτελούσαν τα ζώα: περίπου 190 κατσίκες και πρόβατα και οκτώ βόδια και άλογα, με τα μαντριά και τα υπόστεγά τους.⁴

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, ο ενοριακός του ναός, είναι αφιερωμένη στον άγιο Νικόλαο και χρονολογείται στον 19ο–20ό αιώνα. Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 καταγράφει ακόμη δύο παρεκκλήσια, του Αγίου Πολυχρονίου, που το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) σημειώνει περίπου δύο χιλιόμετρα βόρεια του χωριού, και του Αγίου Αντωνίου.⁵ Κατά το Cyprus Religious Heritage, το νέο ελληνορθόδοξο κοιμητήριο βρίσκεται περίπου 250 μέτρα δυτικά της εκκλησίας, και μέσα σε αυτό σώζονται τα ερείπια του Αγίου Αντωνίου· το χωριό είχε και παλαιότερο κοιμητήριο.⁶

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το απότομο, κομματιασμένο έδαφος και οι λίγες βροχές περιόριζαν τις καλλιέργειες στα σιτηρά, τις ελιές και τις χαρουπιές. Αναπτυγμένη ήταν και η κτηνοτροφία, όπως ήδη στην απογραφή του 1832/33: πριν από την εισβολή οι κάτοικοι έτρεφαν περίπου 920 αιγοπρόβατα. Το χωριό ήταν απομονωμένο, και ασφαλτοστρωμένος δρόμος το συνέδεε στα δυτικά με τη γειτονική Τρυπημένη.⁷ Το 1927 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία του χωριού και το 1949 το Συνεργατικό Παντοπωλείο.

Τα ήθη και τα έθιμα του χωριού καταγράφονται στη συλλογή λαογραφικού υλικού του 1969, που φυλάσσεται στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.⁸

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 105 κατοίκους το 1881, 117 το 1891, 146 το 1901, 187 το 1911 και 205 το 1921.⁹ Το 1931 ο Άγιος Νικόλαος είχε 252 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 366, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 309 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 244 Έλληνες. Ο Άγιος Νικόλαος, μαζί με τη γειτονική Τρυπημένη, περιβαλλόταν από χωριά που είχαν το 1960 μόνο Τούρκους κατοίκους: τη Μελούντα, την Άρτεμι, το Πλατάνι, τα Κνώδαρα και τον Άγιο Χαρίτωνα. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 37 μαθητές και δύο δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 202 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 51 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Άγιος Νικόλαος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Οι Έλληνες κάτοικοί του έφυγαν μπροστά στον στρατό που προήλαυνε, και ο ελληνικός πληθυσμός του χωριού υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Νικολάου σε τζαμί. Αργότερα η εκκλησία εγκαταλείφθηκε. Κατά το Cyprus Religious Heritage, το 2022 το μιχράμπ, η κόγχη της προσευχής που ανοίχτηκε στον νότιο τοίχο της, βρισκόταν ακόμη εκεί, αλλά μέσα είχε στηθεί ξανά ένα πρόχειρο τέμπλο με πέντε εικόνες, και το κτίριο φαινόταν να χρησιμοποιείται πάλι ως εκκλησία.¹⁰