Ο Άγιος Ηλίας είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στην αρχή της χερσονήσου της Καρπασίας. Βρίσκεται 23 χιλιόμετρα βόρεια της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 30 μέτρων, κοντά στη δυτική όχθη του Γεροπόταμου, περίπου δύο χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Μπογαζιού. Ένας δρόμος από το χωριό ανέβαινε βόρεια, μέσω της Καντάρας, προς τον Δαυλό και τη βόρεια ακτή.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 422 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Πήρε το όνομά του από τον προφήτη Ηλία, στον οποίο είναι αφιερωμένη η εκκλησία του.

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γραπτή μαρτυρία για το χωριό που βρέθηκε είναι η οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33.² Στη γη του χωριού, ανατολικά, το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει το τοπωνύμιο Παλιός Άης Ηλίας, και πιο ανατολικά τα τοπωνύμια Παλιά Αβγολίδα και Παλιόν Όβγορος.³

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Άγιος Ηλίας καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 18 νοικοκυριά με περιουσία. Οι ιδιοκτήτες είχαν κυρίως βαμβακοχώραφα, και ακόμη αλώνια, 157 ελιές, λίγες μουριές και συκιές, ένα ελαιοτριβείο και έναν μύλο που τον γύριζαν άλογα, και σχεδόν 450 πρόβατα και κατσίκες, αγελάδες, βόδια και δύο μουλάρια.⁴

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, από τον Άγιο Ηλία καταγόταν ο επαναστάτης καλόγερος Ιωαννίκιος.⁵ Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, το 1833 ξεσηκώθηκε εναντίον των Τούρκων και, όταν πιάστηκε, εκτελέστηκε δημόσια με ανασκολοπισμό. Τα λόγια του τη στιγμή της εκτέλεσης τα θυμόταν ένα δίστιχο:

Να πα να πείς της Μάνας μου, να κάμει Γιάννον άλλο, γιατί τον Γιάννον που ’κάμεν εκάτσαν τον στον πάλλον.

Δηλαδή: «Πήγαινε να πεις στη μάνα μου να κάνει άλλον Γιάννη, γιατί τον Γιάννη που έκανε τον κάθισαν στον πάσσαλο».⁶

Αγγλοκρατία

Κατά το Cyprus Religious Heritage, στις 8 Σεπτεμβρίου 1902 η αποικιακή κυβέρνηση έκλεισε το παλιό κοιμητήριο του χωριού, γύρω από την εκκλησία, ως επικίνδυνο για τη δημόσια υγεία, και τότε πιθανότατα ανοίχτηκε το νέο, νότια του χωριού.⁷

Εκκλησίες και μονές

Η εκκλησία του Προφήτη Ηλία, στο νότιο μέρος του παλιού χωριού, χτίστηκε το 1922. Έξω από το χωριό, περίπου 1,3 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά, βρίσκεται το παρεκκλήσι του Αγίου Δημητρίου.⁸ Το χωριό είχε ακόμη το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στον Άγιο Ηλία τελειώνει η πεδιάδα της Μεσαορίας και αρχίζει η Καρπασία: τα σιτηρά καλλιεργούνταν εδώ μαζί με ελιές και χαρουπιές, και άρχιζε η καλλιέργεια του καπνού.⁹ Από το 1927 λειτουργούσε στο χωριό συνεργατική πιστωτική εταιρεία, και από το 1948 συνεργατικό παντοπωλείο.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 26 μαθητές και έναν δάσκαλο.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 315 κατοίκους το 1881, 398 το 1891, 452 το 1901, 548 το 1911 και 660 το 1921.¹⁰ Το 1931 είχε 638 κατοίκους, και το 1946 631, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 422 κατοίκους και το 1973 355, όλους Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 72 κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 174 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Άγιος Ηλίας καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό, και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Κατά το Cyprus Religious Heritage, όλοι οι κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον τουρκικό στρατό που προέλαυνε.¹¹ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή τους.

Στο ίδιο το χωριό και στην περιοχή του καταγράφονται δύο νεκροί, και οι δύο άμαχοι κάτοικοι του Αγίου Ηλία. Δύο ακόμη κάτοικοι του χωριού σκοτώθηκαν αλλού: ένας στρατιώτης στην περιοχή Σακκάρια της Αμμοχώστου και ένας άμαχος, που πέθανε στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Προφήτη Ηλία σε τζαμί. Από αυτήν αφαιρέθηκαν οι σταυροί και η καμπάνα, η νότια είσοδος χτίστηκε για να μπει μέσα μιχράμπ, και από το τέμπλο έμειναν λίγα κομμάτια. Όταν χτίστηκε νέο τζαμί στο χωριό, η εκκλησία εγκαταλείφθηκε· το 2022 ήταν ανοιχτή, με μεγάλες ρωγμές και γεμάτη συνθήματα στους τοίχους. Από το παρεκκλήσι του Αγίου Δημητρίου έλειπαν οι πόρτες και τα παράθυρα, και το νέο κοιμητήριο είναι ερειπωμένο: ο τοίχος του έχει σε μεγάλο μέρος καταρρεύσει και δεν στέκεται πια κανένας σταυρός.¹²