Ο Άγιος Ιάκωβος είναι τουρκική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 26 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 170 μέτρων, στους νότιους πρόποδες του Πενταδακτύλου. Στη γη του βρίσκονται ένα νεκροταφείο και δύο χώροι λατρείας που ανέσκαψε το 1929 η Σουηδική Αρχαιολογική Αποστολή στην Κύπρο. Στην απογραφή του 1960 είχε 365 κατοίκους, όλους Τούρκους.

Όνομα

Το χωριό έχει το όνομα του αγίου Ιακώβου. Καταγράφεται με αυτό το όνομα στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, και το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει «Άγιος Ιάκωβος».¹ Στη γη του το Gazetteer καταγράφει τοπωνύμια όπως ο Άγιος Νικόλαος, η Αντρουκλιά, τα Κουννέρκια, το Τριμίνθι, ο Τενιός, η Μούττη του Κακοτρού και ένα παλιό καμίνι, το Καμίνι της Χχιννιερής.²

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1929 η Σουηδική Αρχαιολογική Αποστολή στην Κύπρο, με επικεφαλής τον Σουηδό αρχαιολόγο Einar Gjerstad, δούλεψε επτά εβδομάδες στη θέση Μέλεια, όπου υπάρχει ένα νεκροταφείο με λαξευτούς τάφους. Δύο τάφοι είχαν ήδη ανοιχτεί και λεηλατηθεί· η αποστολή άνοιξε δεκατέσσερις ακόμη. Ο τάφος 8 είχε 62 ταφές, σε τρεις φάσεις της προελληνικής περιόδου.³

Τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου η αποστολή έκανε δοκιμαστική ανασκαφή στη θέση Δήμα, όπου το αλέτρι ενός γεωργού έβγαζε στην επιφάνεια όστρακα. Στον πρώτο λόφο βρέθηκε ένα προελληνικό ιερό, με κυκλικό δάπεδο, δύο πέτρινα βάθρα, μια πήλινη λεκάνη και έναν λάκκο κάτω από το δάπεδο με στάχτη και κεραμική, που οι ανασκαφείς ερμήνευσαν ως βόθρο για τις προσφορές. Η κύρια χρήση του τοποθετείται στον 14ο αιώνα π.Χ. Στον δεύτερο λόφο ανασκάφηκε ένα ορθογώνιο κτίσμα-ιερό, με δύο δάπεδα και ένα μικρό βάθρο που θεωρήθηκε βωμός, από τη γεωμετρική αρχαία ελληνική περίοδο.⁴

Το 1959 ο Σουηδός αρχαιολόγος Paul Åström έκανε τρεις δοκιμαστικές τομές στη θέση Κακοτρής, όπου είχαν βρεθεί στην επιφάνεια όστρακα. Οικισμός δεν βρέθηκε· η κεραμική ήταν κυρίως προελληνική, και πάνω από την τομή εντοπίστηκαν δύο θαλαμοειδείς τάφοι. Τον έναν, που είχε εν μέρει λεηλατηθεί, τον ερεύνησε εν μέρει το Τμήμα Αρχαιοτήτων.⁵

Αρχαιότητα

Τα ευρήματα της Μέλειας, της Δήμας και του Κακοτρή δείχνουν ότι η περιοχή κατοικούνταν ήδη στην προελληνική περίοδο, και το ιερό του δεύτερου λόφου της Δήμας ότι η λατρεία συνεχίστηκε στην αρχαία ελληνική περίοδο. Ο ψηφιακός κατάλογος αρχαίων τόπων Pleiades σημειώνει, νοτιοανατολικά του χωριού και στη γη της κοινότητας, έναν αρχαίο οικισμό με το όνομα του χωριού, από την αρχαϊκή αρχαία ελληνική, την πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική») και τη ρωμαϊκή περίοδο.⁶

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Άγιος Ιάκωβος ανήκε στην περιφέρεια της Μεσαορίας και είναι μουσουλμανικό χωριό, με 13 νοικοκυριά με περιουσία. Η γη τους ήταν σχεδόν όλη χέρσα, με λίγα σιτοχώραφα, χωράφια για ζωοτροφές και αμυγδαλεώνες. Είχαν 24 μουριές, λίγες ελιές και χαρουπιές, πάνω από 500 αιγοπρόβατα, 21 βόδια, λίγες αγελάδες και άλογα.⁷

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, και στα βόρεια του χωριού ελιές· το μεγαλύτερο μέρος της γης ήταν ακαλλιέργητο, με δάση όπως η Ασπρόβικλα και η Μέλεια. Η κτηνοτροφία, που κυριαρχεί ήδη στην απογραφή του 1832/33, ήταν αρκετά αναπτυγμένη: εκτρέφονταν περίπου 5.000 αιγοπρόβατα και 189 αγελάδες.⁸

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 92 κατοίκους το 1881, 126 το 1891, 135 το 1901, 196 το 1911 και 194 το 1921.⁹ Το 1931 ο Άγιος Ιάκωβος είχε 211 κατοίκους, 210 μουσουλμάνους και έναν χριστιανό, και το 1946 308, από τους οποίους 307 ήταν μουσουλμάνοι και ένας ορθόδοξος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 365 κατοίκους, όλους Τούρκους, και το 1973 γύρω στους 400 Τούρκους (εκτίμηση).