Ο Άγιος Γεώργιος, γνωστός και ως Άγιος Γεώργιος Σπαθαρικού, είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 17 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 20 μέτρων, στην περιοχή Σπαθαρικού της Μεσαορίας. Γειτόνευε με το Αρναδί, το Σπαθαρικό, το Τρίκωμο, τη Σύγκραση και το Λάπαθος, και ο κάμπος του απλωνόταν ανατολικά ως τη θάλασσα του κόλπου της Αμμοχώστου.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 446 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Πήρε το όνομά του από τον άγιο Γεώργιο, στον οποίο είναι αφιερωμένη η εκκλησία του. Κατά μια παράδοση του χωριού, που καταγράφει έκδοση της Κυπριακής Δημοκρατίας του 2019 για τους εκτοπισμένους δήμους και κοινότητες, ο προσδιορισμός «Σπαθαρικού» προστέθηκε εξαιτίας μιας εικόνας του αγίου που έφεραν στο χωριό οι κάτοικοι του γειτονικού Σπαθαρικού, λίγο νοτιότερα.² Ο προσδιορισμός είναι παλιός: υπάρχει ήδη στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33.³ Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) το καταγράφει απλώς ως Άγιο Γεώργιο.⁴

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου το 1918, σημείωσε ότι ο Άγιος Γεώργιος είναι παλιό χωριό, που σημειώνεται ήδη στους μεσαιωνικούς χάρτες.⁵

Τουρκοκρατία

Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Άγιος Γεώργιος έχει 38 νοικοκυριά με περιουσία. Τα περισσότερα καλλιεργημένα χωράφια ήταν βαμβακοχώραφα, και υπήρχαν ακόμη λίγα σιτοχώραφα και χωράφια με κτηνοτροφικά φυτά, μεγάλες άγονες εκτάσεις, αλώνια και μερικά περιβόλια με μαγγάνια για το πότισμα, ένα από αυτά με μουριές. Τα νοικοκυριά είχαν πάνω από 500 πρόβατα, βόδια για το όργωμα, αγελάδες, άλογα και μουλάρια, καμήλες, κυψέλες και έναν αλευρόμυλο, αλλά ελάχιστα δέντρα, σχεδόν μόνο αγριελιές.⁶

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο, βρίσκεται στο κέντρο του παλιού οικισμού και χρονολογείται στον 18ο–19ο αιώνα. Γύρω της βρισκόταν πιθανότατα το παλιό κοιμητήριο, που, κατά την επίσημη εφημερίδα της αγγλικής διοίκησης, έκλεισε το 1910 γιατί ήταν επικίνδυνο για τη δημόσια υγεία· το νέο κοιμητήριο βρίσκεται στα χωράφια, περίπου 700 μέτρα νοτιοανατολικά της εκκλησίας.⁷

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Ο Άγιος Γεώργιος ήταν γεωργοκτηνοτροφικό χωριό. Οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτάρι, κριθάρι και ρεβίθια και έτρεφαν πρόβατα, λίγες κατσίκες και τα τελευταία χρόνια αγελάδες. Στα πολλά περιβόλια του καλλιεργούσαν εσπεριδοειδή, πατάτες, φασόλια, λουβιά, κολοκάσι, αγκινάρες και άλλα λαχανικά, και τους ξακουστούς «ανανάδες» του (πεπόνια). Μετά την ανεξαρτησία το χωριό απέκτησε ηλεκτρισμό, υδατοπρομήθεια, ασφαλτοστρωμένους δρόμους και κοινοτικό τηλέφωνο. Είχε μπακάλικα, καφενεία, ραφτάδικα, κουρεία και δύο αθλητικά σωματεία, και λεωφορεία το συνέδεαν κάθε μέρα με την Αμμόχωστο, μαζί με το Αρναδί και το Σπαθαρικό.⁸ Το 1955 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Αγίου Γεωργίου Σπαθαρικού.

Εκπαίδευση

Κατά την έκδοση του 2019, το δημοτικό σχολείο του χωριού άρχισε να λειτουργεί το 1889 με έναν δάσκαλο και από το 1955 είχε δύο. Μετά την ανεξαρτησία χτίστηκε νέο σχολείο. Μετά το δημοτικό τα παιδιά φοιτούσαν στα σχολεία μέσης εκπαίδευσης της Αμμοχώστου, και μερικά στην Αγγλική Σχολή και αργότερα στο Γυμνάσιο του Τρικώμου.⁹ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 64 μαθητές και δύο δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός του Αγίου Γεωργίου μεγάλωνε σταθερά. Το 1931 το χωριό είχε 404 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 421, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 446 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 464 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 111 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Άγιος Γεώργιος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, όταν ο τουρκικός στρατός μπήκε στο χωριό, οι περισσότεροι κάτοικοι είχαν ήδη φύγει.¹⁰ Στην προσφυγή της προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων η Κυπριακή Δημοκρατία ανέφερε ότι ανάμεσα στους 778 ανθρώπους που εκδιώχθηκαν από τα κατεχόμενα στα τέλη Ιουνίου 1975 ήταν και οι τελευταίοι κάτοικοι του Αγίου Γεωργίου και του Σπαθαρικού.¹¹ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Πέντε κάτοικοι του Αγίου Γεωργίου καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι τέσσερις, όλοι άμαχοι, χάθηκαν στο ίδιο το χωριό και εξακολουθούν να αγνοούνται. Ο πέμπτος, στρατιώτης, χάθηκε στον Άγιο Γεώργιο της Κερύνειας, και τα λείψανά του έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί. Στο ίδιο το χωριό καταγράφονται τρεις νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι. Τρεις ακόμη κάτοικοι σκοτώθηκαν αλλού: ένας άμαχος στην περιοχή της Αμμοχώστου και δύο στρατιώτες, στην περιοχή του Κουτσοβέντη και στην περιοχή του Λιμνίτη.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε τζαμί· όλοι οι σταυροί και οι καμπάνες της έχουν αφαιρεθεί. Η στέγη του προστώου της έχει καταρρεύσει και το καμπαναριό έχει υποστεί ζημιές. Στο ελληνορθόδοξο κοιμητήριο έχουν μείνει λίγοι μόνο από τους σταυρούς των τάφων.¹²