Ο Άγιος Γεώργιος είναι κυρίως ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 5 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 20 μέτρων, πάνω στην παραλία. Στη βραχώδη ακτή του, κάτω από το εκκλησάκι του Αγίου Φανουρίου, οι βράχοι είναι γεμάτοι απολιθωμένα οστά του ιπποπόταμου νάνου της Κύπρου.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 822 κατοίκους, από τους οποίους 618 ήταν Έλληνες και 203 Τούρκοι.

Όνομα

Πήρε το όνομά του από τον άγιο Γεώργιο, στον οποίο είναι αφιερωμένη η εκκλησία του. Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, ο οικισμός λεγόταν αρχικά «Αλακάτια», από τα πολλά πηγάδια με τα αλακάτια, δηλαδή τα μαγγάνια με τα οποία αντλούσαν νερό για τα περιβόλια, ή απλώς «Κάμπος». Το όνομα Άγιος Γεώργιος το πήρε αργότερα, όταν, όπως λέει η παράδοση του χωριού, βρέθηκε σε μια σπηλιά η εικόνα του αγίου, και τότε χτίστηκε και η εκκλησία.² Στη γη του χωριού το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει το τοπωνύμιο «Παλιαλάκατον».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Ο Άγιος Γεώργιος είναι νεότερος οικισμός. Κατά την Ένωση Κοινοτήτων, οι πρώτοι κάτοικοί του κατέβηκαν από τα γειτονικά χωριά Κάρμι και Τριμίθι στον κάμπο της ακτής, όπου είχαν τα περιβόλια τους με τα πηγάδια, και σιγά σιγά οι πρώτες οικογένειες εγκαταστάθηκαν εκεί μόνιμα, γύρω στο 1900.⁴ Στη γη του χωριού το Gazetteer σημειώνει και τη θέση Βόταμος ως οικισμό.⁵

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο. Βρίσκεται στο βορειοανατολικό μέρος του παλιού χωριού, πολύ κοντά στη θάλασσα, και ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 τη χρονολογεί στον 19ο–20ό αιώνα.⁶

Στο δυτικό μέρος του χωριού, σε μια βραχώδη ακρογιαλιά, βρίσκεται η σπηλιά του Αγίου Φανουρίου με το εκκλησάκι που χτίστηκε πάνω από αυτήν. Κατά την παράδοση του χωριού, που καταγράφει ο Αμερικανός αρχαιολόγος David Reese, ο άγιος Φανούριος ήταν νέος από τη Μικρά Ασία που πέρασε στην Κύπρο με μια βάρκα, έχοντας για μόνο σύντροφο το άλογό του. Όταν βγήκε στην ακτή και προσπάθησε να ανέβει έφιππος τον απότομο βράχο, το άλογο γλίστρησε και σκοτώθηκαν και οι δύο. Τα οστά στους βράχους οι κάτοικοι τα έλεγαν οστά του αγίου, ή, κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, του αλόγου του. Στην πραγματικότητα είναι απολιθώματα του ιπποπόταμου νάνου της Κύπρου, και οι επιστήμονες ονόμασαν το γένος του Phanourios, από τον άγιο. Οι κάτοικοι έσκαβαν τα οστά, τα έκαναν σκόνη και την έπιναν με νερό ως γιατρικό σχεδόν για κάθε αρρώστια, έθιμο που, κατά τον Reese, κρατούσε ακόμη στις αρχές της δεκαετίας του 1970.⁷

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι κάτοικοι καλλιεργούσαν από νωρίς ελιές μαζί με σιτηρά, και αργότερα, εντατικά, εσπεριδοειδή, κυρίως λεμονιές, και λαχανικά. Το χωριό ήταν γνωστό και για την αγγειοπλαστική του. Επειδή ήταν τόσο κοντά στην Κερύνεια και πάνω στη θάλασσα, γνώρισε νωρίς τον τουρισμό: πριν από το 1974 ήταν αγαπημένος τόπος διαμονής Ευρωπαίων συνταξιούχων, ιδίως Βρετανών, και γύρω από το χωριό και κοντά στη θάλασσα χτίστηκαν πολλά εξοχικά σπίτια.⁸

Η Ένωση Κοινοτήτων προσθέτει ότι ο Άγιος Γεώργιος ήταν αρχικά ο λαχανόκηπος της Κερύνειας, ώσπου τα περιβόλια έγιναν λεμονόκηποι, πιο προσοδοφόροι. Στο χωριό λειτουργούσαν αγγειοπλαστεία και μικρές βιομηχανίες που έφτιαχναν μαρμελάδες και λεμονάδες, έβγαζαν πυρηνέλαιο από τα κουκούτσια της ελιάς και συσκεύαζαν ελαιόλαδο. Το μεγάλο πανηγύρι του χωριού ήταν την Καθαρά Δευτέρα, όταν μαζεύονταν εκεί χιλιάδες ντόπιοι και ξένοι.⁹ Το 1944 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Αγίου Γεωργίου, το 1947 η Συνεργατική Εταιρεία Ελαιοπαραγωγών και το 1959 το Συνεργατικό Παντοπωλείο.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός του Αγίου Γεωργίου μεγάλωσε γρήγορα στον 20ό αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 26 κατοίκους το 1881, 17 το 1891, 21 το 1901, 44 το 1911 και 89 το 1921.¹⁰ Το 1931 το χωριό είχε 157 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 380, από τους οποίους 375 ήταν ορθόδοξοι και 5 άλλου θρησκεύματος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 822 κατοίκους, 618 Έλληνες, 203 Τούρκους και έναν Μαρωνίτη, και το 1973 967 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 142 μαθητές και πέντε δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 48 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Άγιος Γεώργιος, που βρίσκεται ανάμεσα στην Κερύνεια και στην ακτή του Πέντε Μίλι, όπου αποβιβάστηκαν τα τουρκικά στρατεύματα, καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έκρινε αποδεδειγμένο ότι στις 2 Αυγούστου 1974 έγινε οργανωμένη επιχείρηση εκδίωξης όσων αμάχων είχαν μείνει στον Άγιο Γεώργιο, στο Τριμίθι και στο Κάρμι: τους μετέφεραν με λεωφορεία στη γραμμή κατάπαυσης του πυρός στη Λευκωσία. Στην ίδια έκθεση καταγράφονται μαρτυρίες για βιασμούς γυναικών από Τούρκους στρατιώτες στο χωριό, και άλλοι κάτοικοι κρατήθηκαν σε περιορισμό στο ξενοδοχείο Dome της Κερύνειας.¹¹ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δεκατέσσερις κάτοικοι του Αγίου Γεωργίου, εννέα στρατιώτες και πέντε άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Επτά χάθηκαν στο ίδιο το χωριό και οι άλλοι επτά αλλού, στο Συγχάρι, στο Πικρό Νερό, στη Βασίλεια, στη Μια Μηλιά και στο Κάιμακλι. Τα λείψανα των επτά έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ επτά εξακολουθούν να αγνοούνται. Τέσσερις ακόμη άμαχοι από το χωριό σκοτώθηκαν αλλού, στη Φτέρυχα και στον Άγιο Επίκτητο. Στη γη του Αγίου Γεωργίου καταγράφονται επτά νεκροί του 1974, έξι στρατιώτες και ένας άμαχος, όλοι στο χωριό και στην περιοχή του.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε τζαμί· από τη στέγη αφαιρέθηκαν οι σταυροί και η καμπάνα, και πάνω στο καμπαναριό στήθηκε ένας μικρός μεταλλικός μιναρές. Το κοιμητήριο, που βρισκόταν στο νότιο μέρος του περιβόλου της εκκλησίας, δεν εντοπίζεται πια, γιατί το μεγαλύτερο μέρος του χώρου έγινε λιθόστρωτη πλατεία.¹² Το παρεκκλήσι και η σπηλιά του Αγίου Φανουρίου βεβηλώθηκαν και λεηλατήθηκαν, και το παρεκκλήσι χρησιμοποιήθηκε ως κατοικία.