Ο Άγιος Ερμόλαος είναι κυρίως ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 15 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 250 μέτρων, στους νότιους πρόποδες του Πενταδακτύλου. Έχει δύο εκκλησίες αφιερωμένες στον άγιο Ερμόλαο, την παλιά, που είναι Αρχαίο Μνημείο, και τη νέα. Στην απογραφή του 1960 είχε 489 κατοίκους, από τους οποίους 469 ήταν Έλληνες και 20 Τούρκοι.

Όνομα

Το χωριό πήρε το όνομά του από τον άγιο Ερμόλαο, στον οποίο είναι αφιερωμένες και οι δύο εκκλησίες του.¹ Στην παλαιότερη γνωστή αναφορά του, τη δεκαετία του 1460, γράφεται «Santo Armola».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά μια παράδοση του χωριού, που καταγράφει η Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, νοτιοδυτικά του σημερινού χωριού, ως τη θέση Κανκέλλια, απλωνόταν παλαιότερα μια πολιτεία, που την κατέστρεψαν οι σταυροφόροι. Το 1204, την εποχή της Τέταρτης Σταυροφορίας, έφτασαν στον τόπο κυνηγημένοι δύο μοναχοί από τη Νικομήδεια, αρχαία πόλη της Βιθυνίας, στη Μικρά Ασία, όπου κατά την παράδοση της Εκκλησίας μαρτύρησε ο άγιος Ερμόλαος. Έφεραν μαζί τους την εικόνα του αγίου και έχτισαν μια μικρή εκκλησία στη θέση όπου βρίσκεται η παλιά εκκλησία του χωριού. Γύρω της έστησαν τις καλύβες τους κάτοικοι της πολιτείας που βρήκαν εκεί άσυλο, και έτσι, κατά την ίδια παράδοση, σχηματίστηκε το χωριό.³ Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει τη θέση Κανκέλλια στη γη του χωριού, νοτιοδυτικά του οικισμού.⁴

Η πρώτη γραπτή αναφορά του χωριού, ως «Santo Armola», είναι στον κατάλογο των φέουδων που μοίρασε τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄, και που διασώζει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος.⁵

Φραγκοκρατία

Ο Ιάκωβος Β΄ έδωσε τον Άγιο Ερμόλαο ως φέουδο στον Plissin Mustatoso, μαζί με τον γειτονικό Σύσκληπο και ένα τρίτο χωριό, που ο Βουστρώνιος γράφει «Facli».⁶ Ο ίδιος ευγενής, γραμμένος «Plichy Moustatouze», εμφανίζεται σε βασιλικό διάταγμα του Απριλίου 1468, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie: ο βασιλιάς μείωσε την ετήσια εισφορά που του πλήρωνε από 30 σε 15 δουκάτα, μισά σε χρήμα και μισά σε είδος.⁷

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Άγιος Ερμόλαος καταγράφεται ως μουσουλμανικό χωριό, με 14 νοικοκυριά με περιουσία. Σχεδόν τη μισή αξία της περιουσίας τους την είχαν τα ζώα: πάνω από χίλια πρόβατα και κατσίκες, λίγα βόδια και κυψέλες. Τα χωράφια ήταν κυρίως σιτοχώραφα, με λίγο βαμβάκι και ριζάρι, το φυτό από τη ρίζα του οποίου έβγαζαν κόκκινη βαφή. Δέντρα καταγράφονται ελάχιστα, μερικές ελιές και τρεις χαρουπιές.⁸

Εκκλησίες και μονές

Η παλιά ενοριακή εκκλησία του χωριού, αφιερωμένη στον άγιο Ερμόλαο, χρονολογείται στον 18ο αιώνα και είναι Αρχαίο Μνημείο. Τον 20ό αιώνα χτίστηκε η νέα ενοριακή εκκλησία, αφιερωμένη επίσης στον άγιο Ερμόλαο. Και οι δύο βρίσκονται στον νότιο δρόμο που οδηγεί στο χωριό, όπως και το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο, περίπου μισό χιλιόμετρο από το κέντρο.⁹

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά, χαρουπιές και αμυγδαλιές, σε ξερά εδάφη με λίγες βροχές. Η κτηνοτροφία, όπως και στην απογραφή του 1832/33, ήταν σχετικά ανεπτυγμένη: το 1973 81 κτηνοτρόφοι είχαν πάνω από 1.500 πρόβατα και σχεδόν 500 κατσίκες.¹⁰ Στο χωριό λειτουργούσαν από το 1941 η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Αγίου Ερμολάου και από το 1957 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Αγίου Ερμολάου.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 226 κατοίκους το 1881, 274 το 1891, 253 το 1901, 307 το 1911 και 335 το 1921.¹¹ Το 1931 ο Άγιος Ερμόλαος είχε 377 κατοίκους, 332 χριστιανούς και 45 μουσουλμάνους, και το 1946 495, από τους οποίους 439 ήταν ορθόδοξοι, 54 μουσουλμάνοι και 2 άλλοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 489 κατοίκους, 469 Έλληνες και 20 Τούρκους, και το 1973 508 κατοίκους, όλους Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 72 μαθητές και τρεις δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 222 κάτοικοι του χωριού. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 16 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Άγιος Ερμόλαος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και οι Έλληνες κάτοικοί του υπέστησαν εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή τους.

Δύο κάτοικοι του χωριού, ένας στρατιώτης και ένας άμαχος, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι, και τα λείψανά τους δεν έχουν εντοπιστεί ως σήμερα. Ο ένας χάθηκε στον ίδιο τον Άγιο Ερμόλαο και ο άλλος στη θέση Πικρό Νερό της επαρχίας Κερύνειας. Στη γη του χωριού καταγράφονται έξι νεκροί του 1974, πέντε στρατιώτες και ένας άμαχος, που σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν θανάσιμα στην περιοχή του Αγίου Ερμολάου.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα τη νέα εκκλησία του Αγίου Ερμολάου σε τζαμί· η καμπάνα και όλοι οι σταυροί αφαιρέθηκαν. Η παλιά εκκλησία βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε, και το 2018 η κατάστασή της ήταν από κακή ως ερειπιώδης.¹²