Ο Άγιος Επίκτητος είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 7 χιλιόμετρα ανατολικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 60 μέτρων, πάνω σε μια παράλια αναβαθμίδα, μισό περίπου χιλιόμετρο από τη θάλασσα. Η γη του απλωνόταν από τα δάση του Πενταδακτύλου ως την ακτή. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.192 κατοίκους, από τους οποίους 1.181 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Το χωριό πήρε το όνομά του από τον άγιο Επίκτητο, στον οποίο είναι αφιερωμένη η ενοριακή του εκκλησία. Κατά την τοπική παράδοση, ο άγιος ήταν ένας από τους «τριακόσιους Αλαμάνους αγίους», που ήρθαν στην Κύπρο από τους Αγίους Τόπους, και έζησε ως ασκητής σε μια σπηλιά, πάνω από την οποία χτίστηκε αργότερα η εκκλησία του. Την παράδοση για τους τριακόσιους αγίους, που κατέφυγαν στην Κύπρο όταν οι Σαρακηνοί κατέκτησαν τους Αγίους Τόπους, την καταγράφει ήδη ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς, και ανάμεσα στα ονόματα που δίνει είναι και ένας άγιος Επίκτητος.

Ο Βρετανός αξιωματούχος της Κύπρου Claude Delaval Cobham, που εξέδωσε το 1908 μια μεγάλη συλλογή κειμένων για το νησί, είδε ένα φθαρμένο χειρόγραφο της ακολουθίας του αγίου. Σημειώνει ότι η μνήμη του τιμούνταν στις 12 Οκτωβρίου στην εκκλησία του, και ότι κατά την παράδοση ήταν στρατιώτης, γερμανικής καταγωγής, σύντροφος του αγίου Αυξεντίου.

Αρχαιότητα

Στη θέση Βρυσί, σε ένα ακρωτήριο της ακτής του χωριού, βρίσκεται ένας προελληνικός οικισμός, κηρυγμένος αρχαίο μνημείο. Τον ανέσκαψε από το 1969 ως το 1973 ο αρχαιολόγος Edgar Peltenburg, σε συνεργασία με το Τμήμα Αρχαιοτήτων. Οι κάτοικοι έχτιζαν τα σπίτια τους μέσα σε βαθιές τεχνητές κοιλότητες, και έτσι ο οικισμός ήταν εν μέρει υπόγειος. Βρέθηκαν δεκαοχτώ λιθόκτιστα κτίσματα, πολλά από αυτά ξαναχτισμένα δύο ή τρεις φορές, στενά ελικοειδή περάσματα και αυλές. Η φάση αυτή χρονολογείται με ραδιοάνθρακα στην 4η χιλιετία π.Χ. Τον παλαιότερο οικισμό τον προστάτευε μια τάφρος βάθους τεσσερισήμισι μέτρων. Οι κάτοικοι ζούσαν κυρίως από τη γεωργία και τα κατοικίδια ζώα και λιγότερο από το ψάρεμα.

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Στην ύπαιθρο του χωριού βρίσκεται το ξωκλήσι των Αγίων Φανέντων, γνωστό και ως Άγιοι Σαράντα, χτισμένο πάνω από ένα σπήλαιο. Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου το χρονολογεί στον 9ο αιώνα, στην ελληνική μεσαιωνική περίοδο των αραβικών επιδρομών. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας μετατράπηκε σε τζαμί. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, το βρήκε ερειπωμένο.

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Το χωριό αναφέρεται με το όνομά του ήδη τον 14ο αιώνα, στο Χρονικό του Μαχαιρά, στα γεγονότα του 1385. Από την ίδια εποχή, τον 14ο ή 15ο αιώνα, χρονολογείται το λαξευτό ξωκλήσι του Αγίου Παύλου.

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Άγιος Επίκτητος καταγράφεται ως μεικτό χωριό με 34 νοικοκυριά με περιουσία. Οι κάτοικοι είχαν σιτοχώραφα, μουριές, περιβόλια και 1.571 δέντρα, κυρίως ελιές και χαρουπιές, και έτρεφαν κυρίως κατσίκες και βόδια.

Το 1856 οι κάτοικοι έχτισαν τη νέα ενοριακή εκκλησία του Αγίου Επικτήτου. Το 1862 χτίστηκε το παρεκκλήσι του Αγίου Στεφάνου, που βρίσκεται στο κέντρο του κοιμητηρίου του χωριού, στην περιοχή που ονομάζεται Αγία Στεφανή.

Αγγλοκρατία

Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που περιηγήθηκε την Κύπρο τον 19ο αιώνα, γράφει ότι ο Άγιος Επίκτητος, μισή ώρα ανατολικά της Κερύνειας, κοντά στη θάλασσα, είχε χριστιανούς και μουσουλμάνους κατοίκους, και ότι κοντά του υπήρχε ένα λαξευτό σπήλαιο. Το 1892 η κυβέρνηση έκλεισε ένα παλαιότερο κοιμητήριο του χωριού. Το 1908 χτίστηκε το ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου. Ο Jeffery περιγράφει τον Άγιο Επίκτητο το 1918 ως νεότερο χωριό, γραφικά χτισμένο σε ύψωμα, με την εκκλησία του και τα ξωκλήσια του Αγίου Στεφάνου, του Προφήτη Ηλία και των Αγίων Φανέντων.

Το 1941 ιδρύθηκε η Συνεργατική Εταιρεία Γενικών Υπηρεσιών του χωριού. Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 580 κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 39 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Εκκλησίες και μονές

Στη γη του χωριού υπάρχουν ακόμη τα ερειπωμένα ξωκλήσια της Παναγίας και του Αποστόλου Ανδρέα και του Αγίου Μάμαντος.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός μεγάλωσε σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 398 κατοίκους το 1881, 444 το 1891, 594 το 1901, 753 το 1911 και 827 το 1921, από τους οποίους 751 ήταν χριστιανοί και 76 μουσουλμάνοι.¹ Το 1931 το χωριό είχε 777 κατοίκους, 720 χριστιανούς και 57 μουσουλμάνους, και το 1946 1.109, από τους οποίους 1.047 ορθόδοξους και 61 μουσουλμάνους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.192 κατοίκους, 1.181 Έλληνες και 9 Τούρκους, και το 1973 1.252 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 126 μαθητές και 4 δασκάλους.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Άγιος Επίκτητος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Όσοι έμειναν στο χωριό εγκλωβίστηκαν. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ήταν 160 τον Οκτώβριο του 1975 και 133 τον Φεβρουάριο του 1976, και ως τον Σεπτέμβριο του 1976 είχαν εκδιωχθεί όλοι. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δώδεκα κάτοικοι του Αγίου Επικτήτου, έξι από αυτούς άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα τριών έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ εννέα εξακολουθούν να αγνοούνται. Τέσσερις από τους αμάχους χάθηκαν μέσα στο χωριό, τρεις από αυτούς στις 3 Αυγούστου 1974· οι άλλοι οκτώ χάθηκαν αλλού, στις φυλακές του Σεραγείου, στη Γλυκιώτισσα και σε άλλες τοποθεσίες της επαρχίας Κερύνειας. Ένας ακόμη άμαχος του χωριού σκοτώθηκε στο Παλαίκυθρο. Στη γη του Αγίου Επικτήτου καταγράφονται 14 νεκροί του 1974: 4 στρατιώτες και 10 άμαχοι, στο χωριό, στην περιοχή του και στην αμμουδιά της Παχύαμμου. Πέντε σκοτώθηκαν στις 28 και 29 Ιουλίου 1974, ενώ άλλοι σκοτώθηκαν ως εγκλωβισμένοι, τον Δεκέμβριο του 1974 και τον Μάιο και τον Ιούνιο του 1975.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Επικτήτου σε τζαμί, και το ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου, που χτίστηκε το 1908, σε μικρό τζαμί. Το παρεκκλήσι του Αγίου Στεφάνου στο κοιμητήριο βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε και υπέστη σοβαρές ζημιές, και σήμερα είναι ερειπωμένο. Τα ξωκλήσια του Αγίου Νικολάου, του Αγίου Γεωργίου του Σπόρου και ένα δεύτερο ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου, του 19ου αιώνα, βεβηλώθηκαν και λεηλατήθηκαν. Ο Προφήτης Ηλίας έχει κλειστεί μέσα σε τουρκικό στρατόπεδο. Το ξωκλήσι του Αγίου Δημητρίου, που χτίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970, έχει ενσωματωθεί παράνομα σε συγκρότημα καζίνου. Ο Άγιος Σέργιος κατεδαφίστηκε, και στη θέση του χτίστηκαν παράνομα πολυτελείς βίλες.