Ο Άγιος Ανδρόνικος είναι μεγάλη, μεικτή κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας. Βρίσκεται 47 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 120 μέτρων, στη βόρεια πλευρά της ράχης της Καρπασίας, ανάμεσα στον Κοιλάνεμο και τη Γιαλούσα.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 1.238 κατοίκους, από τους οποίους 771 ήταν Έλληνες και 434 Τούρκοι.

Όνομα

Πήρε το όνομά του από τον άγιο Ανδρόνικο, στον οποίο είναι αφιερωμένη η ενοριακή του εκκλησία. Ο Άγγλος περιηγητής του 18ου αιώνα Richard Pococke γράφει το 1738 το όνομα «Andronica».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γραπτή μαρτυρία για το χωριό που βρέθηκε είναι του Pococke, που πέρασε από εκεί το 1738, ερχόμενος από τη Γιαλούσα.³ Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) σημειώνει στη γη του χωριού, ανατολικά, τον οικισμό Έλισι, και κοντά στο χωριό το τοπωνύμιο Κάτω Χωριόν.⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Στη θέση Τράχωνας ο Κατάλογος Αρχαίων Μνημείων προστατεύει τον χώρο και τα κατάλοιπα ενός αρχαίου τάφου, όπου βρίσκονται και τα ερείπια της εκκλησίας του Αγίου Φωκά.

Τουρκοκρατία

Ο Pococke σημείωσε ότι ένα μέρος των κατοίκων ήταν Τούρκοι και ότι φοβούνταν τόσο τους κουρσάρους, που πήγαιναν να κοιμηθούν στα βουνά· του είπαν ότι μερικοί είχαν πεθάνει από το κρύο εκεί.⁵ Το 1750 ο Βρετανός πρόξενος στο Χαλέπι Alexander Drummond, που περιόδευσε την Καρπασία, έγραφε για τη μεγάλη αγροτική γλυκύτητα της περιοχής γύρω από τον Άγιο Ανδρόνικο ως τη Γιαλούσα.⁶

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Άγιος Ανδρόνικος καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 57 νοικοκυριά με περιουσία. Οι ιδιοκτήτες είχαν βαμβακοχώραφα, σιτοχώραφα, μουριώνες για τον μεταξοσκώληκα, πολλούς κήπους και πολλές πηγές νερού. Είχαν 184 ελιές, κυρίως αγριελιές, και λίγες χαρουπιές, νερόμυλους και μύλους που τους γύριζαν άλογα, ένα ελαιοτριβείο, πάνω από 550 πρόβατα, βόδια, αγελάδες, άλογα και μουλάρια.⁷

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία του χωριού, του Αγίου Ανδρονίκου, χρονολογείται στον 18ο αιώνα. Η εκκλησία της Αγίας Φωτούς ή Αγίας Φωτεινής, της πολιούχου του χωριού κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, χτίστηκε τον 19ο αιώνα· μια επιγραφή πάνω από τη δυτική πόρτα έχει τη χρονολογία 1868. Είναι μονόκλιτη, με τρίπατο καμπαναριό, και είναι Αρχαίο Μνημείο. Δίπλα της βρίσκεται το λαξευτό σπήλαιο της Αγίας Φωτεινής, του 15ου αιώνα, με αγίασμα.⁸

Στη βορειοδυτική άκρη του παλιού χωριού βρίσκεται η εκκλησία της Παναγίας Αγκαριώτισσας, του 15ου ή 16ου αιώνα, και στο κοιμητήριο, βορειοανατολικά, η εκκλησία της Αγίας Μαρίνας.⁹

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, ο Άγιος Ανδρόνικος ήταν εύφορο χωριό, ξακουστό για το κολοκάσι, τον καπνό και τις μουριές, με τις οποίες έτρεφαν μεταξοσκώληκες και έβγαζαν μετάξι, όπως ήδη στην απογραφή του 1832/33. Κατά μήκος του ποταμού λειτουργούσαν έξι νερόμυλοι.¹⁰

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 101 μαθητές και τέσσερις δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος καταγράφει το 1890 τον Άγιο Ανδρόνικο με 650 κατοίκους.¹¹ Το 1946 το χωριό είχε 1.380 κατοίκους, 960 ορθόδοξους και 420 μουσουλμάνους (στην απογραφή του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.238 κατοίκους, 771 Έλληνες και 434 Τούρκους, και το 1973 712 Έλληνες και γύρω στους 400 Τούρκους (εκτίμηση).

Εθνικοί αγώνες

Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 171 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Άγιος Ανδρόνικος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Κατά το Cyprus Religious Heritage, μερικοί Έλληνες κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον τουρκικό στρατό που προέλαυνε, ενώ 560 έμειναν στα σπίτια τους. Όπως και σε άλλα χωριά της βόρειας Καρπασίας, βρέθηκαν σε περιορισμό, εγκλωβισμένοι.¹² Τον Οκτώβριο του 1975 οι περισσότεροι αναγκάστηκαν να φύγουν για τις ελεύθερες περιοχές.¹³ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το 1979 ζούσαν ακόμη στο χωριό δέκα Έλληνες και τον Δεκέμβριο του 1985 οκτώ.¹⁴ Τον Μάρτιο του 2026 ζούσε στον Άγιο Ανδρόνικο ένας εγκλωβισμένος.¹⁵ Οι υπόλοιποι Έλληνες κάτοικοι υπέστησαν εθνοκάθαρση, και οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή τους.

Ένας κάτοικος του Αγίου Ανδρονίκου, στρατιώτης, χάθηκε στην περιοχή του Αγίου Παύλου, στη Βασίλεια της επαρχίας Κερύνειας, και εξακολουθεί να αγνοείται. Στο ίδιο το χωριό καταγράφονται δύο νεκροί, και οι δύο άμαχοι εγκλωβισμένοι. Δύο ακόμη κάτοικοι του χωριού, και οι δύο άμαχοι, καταγράφονται στους νεκρούς του 1974 αλλού, ένας στη Γιαλούσα και ένας στο Ψυχιατρείο της Αθαλάσσας.

Το 2022 η εκκλησία της Αγίας Φωτούς ήταν σε κακή κατάσταση, με μεγάλες ρωγμές, και κλειστή για λόγους ασφαλείας· το σπήλαιο της αγίας δέχεται ακόμη προσκυνητές. Η εκκλησία της Παναγίας Αγκαριώτισσας βεβηλώθηκε και χρησιμοποιείται ως αχυρώνας, χωρίς πόρτες, παράθυρα και καμπάνα. Το κοιμητήριο είναι ρημαγμένο: ο τοίχος του έχει σε πολλά σημεία καταρρεύσει, οι σταυροί των τάφων λείπουν, και η Αγία Μαρίνα είναι ερειπωμένη.¹⁶