Ο Άγιος Αμβρόσιος είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 23 χιλιόμετρα ανατολικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 150 μέτρων, στους βόρειους πρόποδες του Πενταδακτύλου, περίπου ένα χιλιόμετρο από τη θάλασσα. Η γη του απλωνόταν από τα δάση της οροσειράς ως την ακτή. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.508 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Το χωριό έχει το όνομα του αγίου Αμβροσίου, στον οποίο είναι αφιερωμένη η ενοριακή του εκκλησία. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, σημειώνει ότι το χωριό το έλεγαν και «Ayia Ghrosh».

Αρχαιότητα

Στην αρχαία ελληνική περίοδο η περιοχή του χωριού βρισκόταν πιθανότατα στο όριο ανάμεσα στα ελληνικά βασίλεια της Κερύνειας και των Χύτρων. Στην ακτή του χωριού, στις θέσεις Βασίλειο και Λιμενάρι, ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που περιηγήθηκε την Κύπρο τον 19ο αιώνα, είδε ερείπια από καλά δουλεμένες πέτρες. Στο Λιμενάρι, γράφει, έπιαναν ακόμη πότε πότε πλοία. Κατά τον Σακελλάριο, οι παράλιες αυτές θέσεις ήταν είτε σκοπιές απέναντι στους πειρατές, που χτυπούσαν συχνά αυτή την ακτή, είτε ακροπόλεις αρχαίων μικρών πόλεων που καταστράφηκαν ολοκληρωτικά.

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Ο Jeffery γράφει ότι, αν και το χωριό έμοιαζε νεότερο, σε αρκετά σημεία του φαίνονταν δάπεδα με λευκές λίθινες ψηφίδες από σπίτια της ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου. Περίπου τρία χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του χωριού βρίσκεται η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία της Παναγίας Υπάτης (Απάτης). Ο μονόχωρος τρουλαίος ναός χτίστηκε τον 12ο αιώνα, στη μέση ελληνική μεσαιωνική περίοδο, και είναι κηρυγμένο αρχαίο μνημείο.

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Από τον 15ο και τον 16ο αιώνα χρονολογούνται τρία ελληνορθόδοξα ξωκλήσια της υπαίθρου του χωριού: ο Άγιος Γεώργιος του Πλατυμάτη, του 15ου αιώνα, ο Άγιος Σίντης και ένας δεύτερος Άγιος Γεώργιος, του 16ου αιώνα. Στην ύπαιθρο σώζεται ακόμη, ερειπωμένο, το ξωκλήσι της Αγίας Αικατερίνης.

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Άγιος Αμβρόσιος καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό με 44 νοικοκυριά με περιουσία. Οι κάτοικοι είχαν 950 ελαιόδεντρα, 144 χαρουπιές, αμπέλια, σιτοχώραφα, περιβόλια, ένα ελαιοτριβείο και κοπάδια από κατσίκες. Ο Σακελλάριος βρήκε το χωριό χτισμένο πάνω από τον παραλιακό δρόμο.

Ανάμεσα στον 19ο και τον 20ό αιώνα οι Αγιαμβροσίτες απέκτησαν νέα, μεγάλη ενοριακή εκκλησία του Αγίου Αμβροσίου. Ο Jeffery την περιγράφει το 1918 ως επιβλητικό νεότερο κτίριο, που πήρε τη θέση της παλαιότερης εκκλησίας του χωριού.

Αγγλοκρατία

Στα χρόνια της Αγγλοκρατίας ο Άγιος Αμβρόσιος μεγάλωσε. Η οικονομία του στηριζόταν στην ελιά, τη χαρουπιά, τα σιτηρά και την κτηνοτροφία. Το 1939 ιδρύθηκε η Συνεργατική Εταιρεία Ελαιοπαραγωγών και το 1946 η Συνεργατική Εταιρεία Παραγωγών Χρυσομήλων. Τα χρυσόμηλα του χωριού έμειναν ονομαστά ως το 1974: κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το 1971 μετρήθηκαν 10.625 βερικοκιές. Η Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας αναφέρει ότι το χωριό έγινε κέντρο για τα γειτονικά χωριά, με αστυνομικό σταθμό, νοσοκομείο, αλευρόμυλους και ελαιοτριβεία, και ότι ήταν γνωστό σε όλη την Κύπρο για τους ποιητάρηδές του. Το 1892 η κυβέρνηση έκλεισε το παλιό κοιμητήριο του χωριού· το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο που το αντικατέστησε βρίσκεται περίπου μισό χιλιόμετρο βορειοανατολικά του κέντρου.¹

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 980 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 66 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Εκπαίδευση

Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, στα χρόνια της Τουρκοκρατίας τα αγόρια του χωριού μάθαιναν γράμματα στο γειτονικό μοναστήρι της Παναγίας Μελανδρύνας, και μετά το τέλος της ιδρύθηκε στο χωριό ελληνικό δημοτικό σχολείο. Από το 1934 λειτουργούσε ιδιωτικό γυμνάσιο, που το 1959 έγινε κοινοτικό και το 1960 δημόσιο. Το Ελληνικό Γυμνάσιο Αγίου Αμβροσίου δεχόταν μαθητές και από τη Χάρτζια, την Καλογραία και την Τρυπημένη. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 177 μαθητές και 6 δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 481 κατοίκους το 1881, 566 το 1891, 764 το 1901, 906 το 1911 και 1.114 το 1921.² Ο Άγιος Αμβρόσιος είχε 1.367 κατοίκους το 1931 και 1.779 το 1946. Το 1960 είχε 1.508 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 1.543.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Άγιος Αμβρόσιος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό, και ολόκληρος ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δέκα Αγιαμβροσίτες, ένας άμαχος και εννέα στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα πέντε έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ πέντε εξακολουθούν να αγνοούνται. Οι εννέα χάθηκαν αλλού, στην Κερύνεια και σε άλλες τοποθεσίες της επαρχίας Κερύνειας. Ο ένας, άμαχος, χάθηκε μέσα στο ίδιο το χωριό: ένας μαθητής του γυμνασίου, που συνελήφθη στον Άγιο Αμβρόσιο και θεάθηκε για τελευταία φορά εκεί στις 21 Σεπτεμβρίου 1974. Άλλοι δύο στρατιώτες από το χωριό σκοτώθηκαν αλλού, στη Γλυκιώτισσα και στον Καραβά.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Αμβροσίου σε τζαμί. Η Παναγία Υπάτη βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε, υπέστη σοβαρές ζημιές, και το τέμπλο και η Αγία Τράπεζά της κατεδαφίστηκαν. Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα το μοναστήρι της Παναγίας Υπάτης σε στάνη. Το ξωκλήσι του Αγίου Δημητριανού, στην ακτή, βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε, υπέστη σοβαρές ζημιές και χρησιμοποιήθηκε ως αποθήκη. Ο Άγιος Γεώργιος του Πλατυμάτη βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε και υπέστη σοβαρές ζημιές.