Η Αγυιά είναι τουρκική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 19 χιλιόμετρα ανατολικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 90 μέτρων, στην πεδιάδα της Μεσαορίας, και ήταν το ανατολικότερο χωριό της επαρχίας.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 418 κατοίκους, όλους Τούρκους.

Όνομα

Η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια γράφει το όνομα «Αγιά».² Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα ιστορικά μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, σημειώνει ότι το όνομα του χωριού, «Ayias», υπάρχει ήδη στους παλιούς χάρτες, και το κατατάσσει στα πολλά μουσουλμανικά χωριά της Κύπρου που έχουν χριστιανικό όνομα.³ Στη γη του χωριού το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει, ανάμεσα σε άλλα, τον λόφο Όρος της Αγυιάς και τον Μερικοπόταμο.⁴

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Αγυιά ανήκε στην περιφέρεια της Μεσαορίας και καταγράφεται ως μουσουλμανικό χωριό, με 18 νοικοκυριά με περιουσία. Η γη της ήταν κυρίως χωράφια σε αγρανάπαυση, με λίγους κήπους που ποτίζονταν με μαγγάνια, δηλαδή μαγκανοπήγαδα, και ένα βαμβακοχώραφο. Καταγράφεται ένα μόνο δέντρο, μια ελιά. Οι ιδιοκτήτες είχαν σχεδόν 580 πρόβατα και λίγα βόδια και αγελάδες.⁵

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 στη γη του χωριού, που δεν είχε αρδευόμενες εκτάσεις, καλλιεργούνταν μόνο σιτηρά. Η κτηνοτροφία είχε αναπτυχθεί από νωρίς, όπως φαίνεται και στην απογραφή του 1832/33: το 1973 το χωριό είχε 4.545 αιγοπρόβατα, από τους μεγαλύτερους αριθμούς ανά χωριό σε όλη την Κύπρο.⁶ Ο Jeffery σημείωσε στο χωριό μια τεράστια δεξαμενή νερού για το πότισμα.⁷

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 209 κατοίκους το 1881, 222 το 1891, 253 το 1901, 308 το 1911 και 329 το 1921.⁸ Το 1931 η Αγυιά είχε 295 κατοίκους, όλους μουσουλμάνους, και το 1946 414, από τους οποίους ένας ήταν ορθόδοξος και 413 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 418 κατοίκους, όλους Τούρκους, και το 1973 γύρω στους 550 Τούρκους (εκτίμηση).