Η Αγία Τριάς (Αγία Τριάδα) είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας. Βρίσκεται 53 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 140 μέτρων, περίπου τρία χιλιόμετρα ανατολικά της Γιαλούσας, στη βόρεια πλευρά της χαμηλής ράχης που συνεχίζει τον Πενταδάκτυλο.¹ Στη γη της ανασκάφηκε μια βασιλική της πρώιμης ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου με ψηφιδωτά δάπεδα και βαπτιστήριο. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.121 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Πήρε το όνομά της από την Αγία Τριάδα, στην οποία είναι αφιερωμένη η εκκλησία της. Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα «Αγία Τριάς», και με την ίδια μορφή καταγράφει την εκκλησία, την αρχαία βασιλική και τον συνοικισμό στη γη της Γιαλούσας.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Αγία Τριάδα ήταν ως τον 20ό αιώνα συνοικισμός της Γιαλούσας. Στην απογραφή του 1931 δεν καταγράφεται χωριστά, και ως χωριστό χωριό εμφανίζεται για πρώτη φορά στην απογραφή του 1946. Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, έγινε ανεξάρτητη κοινότητα το 1939.³

Ο τόπος όμως κατοικούνταν από την πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο. Οι ανασκαφές γύρω από τη βασιλική αποκάλυψαν δρόμους και σπίτια ενός οικισμού, που συνέχισε να ζει και μετά την καταστροφή της εκκλησίας, στην περίοδο των αραβικών επιδρομών.⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1957, όταν βρέθηκε ένα ψηφιδωτό δάπεδο, το Τμήμα Αρχαιοτήτων έκανε δοκιμαστικές τομές υπό τον αρχαιολόγο Ανδρέα Δικηγορόπουλο και εντόπισε μια τρίκλιτη βασιλική με ψηφιδωτά δάπεδα. Από το 1963 ως το 1971 τις ανασκαφές διηύθυνε ο Κύπριος αρχαιολόγος Αθανάσιος Παπαγεωργίου. Αποκαλύφθηκαν η βασιλική με τρεις αψίδες, ο νάρθηκας και το αίθριο με τρεις στοές, και νοτιοανατολικά ένα μεγάλο συγκρότημα, που αναγνωρίστηκε ως βαπτιστήριο όταν βρέθηκε η σταυρόσχημη κολυμβήθρα του. Ο Κύπριος αρχαιολόγος Βάσος Καραγιώργης το χαρακτήρισε το πρώτο βαπτιστήριο τέτοιας αρχιτεκτονικής σύλληψης και αρχαιολογικής σημασίας που βρέθηκε στην Κύπρο. Στα ψηφιδωτά του νάρθηκα και του νότιου προσκτίσματος υπάρχουν δύο επιγραφές, που ίσως αναφέρουν τον δωρητή και τον ψηφοθέτη.⁵

Η βασιλική χτίστηκε στα τέλη του 5ου ή στις αρχές του 6ου αιώνα και καταστράφηκε τον 7ο αιώνα· ένα στρώμα στάχτης δείχνει βίαιη καταστροφή. Στο τέλος των ανασκαφών βρέθηκαν ακόμη ένα παρεκκλήσι στον βόρειο τοίχο, ένα εργαστήριο σιδήρου και, στον δυτικό δρόμο, μικρά σπίτια της περιόδου των αραβικών επιδρομών χτισμένα πάνω σε παλαιότερα. Αργότερα το αίθριο μετατράπηκε σε κατοικίες.⁶ Τα ερείπια της βασιλικής είναι Αρχαίο Μνημείο.

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η βασιλική εξυπηρετούσε μια μικρή αγροτική κοινότητα, και ο οικισμός επέζησε από τις αραβικές επιδρομές ή αναπτύχθηκε αργότερα μαζί με τη γειτονική Γιαλούσα.⁷ Τα σπίτια που χτίστηκαν πάνω στα ερείπια δείχνουν ότι οι κάτοικοι δεν εγκατέλειψαν τον τόπο.

Εκκλησίες και μονές

Η εκκλησία της Αγίας Τριάδας, στον δρόμο από τη Γιαλούσα, χτίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα. Στο ανατολικό μέρος του χωριού, κοντά στη βασιλική, βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Φανουρίου, του 19ου αιώνα.⁸

Αρχαία Μνημεία είναι δύο παρεκκλήσια έξω από το χωριό. Η Αγία Παύλα, στη νότια άκρη του χωριού, έχει έναν λαξευτό θάλαμο του 4ου αιώνα, και το κτίριό της είναι του 15ου αιώνα, με προσθήκες του 20ού. Η Αγία Μαρίνα βρίσκεται στα χωράφια, νοτιοανατολικά του χωριού.⁹

Η Αγία Τριάδα είχε ακόμη τα παρεκκλήσια του Αγίου Γεωργίου, του Αγίου Στεφάνου, της Αγίας Μαύρας, του 18ου αιώνα, του Αγίου Φιλίππου, του Αγίου Δημητρίου, της Αγίας Θέκλας και του Αγίου Φωκά.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτάρι, κριθάρι, κτηνοτροφικά φυτά, ελιές, χαρουπιές, αμυγδαλιές, καπνό και οπωροφόρα, και η κτηνοτροφία ήταν ανεπτυγμένη: το 1973 280 κτηνοτρόφοι είχαν σχεδόν 2.500 πρόβατα και 1.700 κατσίκες.¹⁰ Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, οι κάτοικοι παρήγαν και μετάξι.¹¹ Το χωριό είχε συνεργατικό παντοπωλείο από το 1946, συνεργατική πιστωτική εταιρεία από το 1948 και συνεργατική εταιρεία ελαιοπαραγωγών από το 1955.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το χωριό είχε δύο ελληνικά δημοτικά σχολεία, με 197 και 16 μαθητές και δέκα δασκάλους συνολικά.

Πληθυσμός

Το 1946 η Αγία Τριάδα είχε 1.078 κατοίκους, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.121 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 1.212, επίσης όλους Έλληνες. Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, ήταν από τα χωριά της Καρπασίας που μεγάλωσαν γρήγορα στον 20ό αιώνα.¹²

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950, όταν η Αγία Τριάδα γράφτηκε στους καταλόγους μαζί με τη Γιαλούσα, υπέγραψαν 672 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 297 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Αγία Τριάδα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Οι κάτοικοι, όπως και σε άλλα χωριά της βόρειας Καρπασίας, έμειναν στα σπίτια τους και βρέθηκαν σε περιορισμό, εγκλωβισμένοι.¹³ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 ζούσαν ακόμη στο χωριό 1.036 Έλληνες. Πολλοί αναγκάστηκαν στη συνέχεια να φύγουν για τις ελεύθερες περιοχές: τον Δεκέμβριο του 1976 είχαν απομείνει 740, τον Μάιο του 1980 273, τον Δεκέμβριο του 1985 178 και το 2007 80.¹⁴ Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, το δημοτικό σχολείο ξανάνοιξε τον Οκτώβριο του 1975 και την άνοιξη του 1977 είχε 77 μαθητές· ήταν, μαζί με το σχολείο του Ριζοκαρπάσου, ένα από τα δύο ελληνικά σχολεία που λειτουργούσαν στα κατεχόμενα μετά την εισβολή.¹⁵ Τον Μάρτιο του 2026 ζούσαν στην Αγία Τριάδα 61 εγκλωβισμένοι.¹⁶ Οι υπόλοιποι Έλληνες κάτοικοι υπέστησαν εθνοκάθαρση, και οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή τους.

Ένας κάτοικος της Αγίας Τριάδας, άμαχος, χάθηκε στη θέση Ακράδες, στη γη του γειτονικού Αγίου Ανδρονίκου, και εξακολουθεί να αγνοείται. Στο ίδιο το χωριό καταγράφονται τρεις νεκροί, όλοι άμαχοι εγκλωβισμένοι.

Η εκκλησία της Αγίας Τριάδας χρησιμοποιείται ακόμη από τους εγκλωβισμένους, και στον Άγιο Φανούριο γίνονται κάπου κάπου λειτουργίες. Το παρεκκλήσι της Αγίας Μαρίνας ήταν το 2022 σε μέτρια ως κακή κατάσταση, χωρίς πόρτες, παράθυρα και καμπάνα.¹⁷