Η Αγία Μαρίνα Σκυλλούρας είναι κοινότητα Μαρωνιτών της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 22 χιλιόμετρα δυτικά της Λευκωσίας και 13 χιλιόμετρα ανατολικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 220 μέτρων. Μαζί με τον Κορμακίτη, την Καρπάσεια και τον Ασώματο ήταν ένα από τα τέσσερα χωριά των Μαρωνιτών της Κύπρου στον 20ό αιώνα, και το μόνο από αυτά στην επαρχία Λευκωσίας.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 440 κατοίκους, από τους οποίους κανένας δεν ήταν Έλληνας, 375 ήταν Μαρωνίτες και 65 Τούρκοι.

Όνομα

Πήρε το όνομά του από την αγία Μαρίνα, στην οποία είναι αφιερωμένη η εκκλησία του. Ο προσδιορισμός «Σκυλλούρας», από τη γειτονική Σκυλλούρα, το ξεχωρίζει από τις άλλες κοινότητες με το ίδιο όνομα. Ο Ιησουίτης Girolamo Dandini, που πέρασε από την Κύπρο το 1596 ως απεσταλμένος του πάπα στους Μαρωνίτες του Λιβάνου, γράφει «Santamarina» και ο βρετανικός χάρτης του Kitchener «Ayia Marina»· το χωριό καταγράφεται και στην οθωμανική απογραφή του 1832/33.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Αγία Μαρίνα δεν βρέθηκε στους καταλόγους χωριών του 15ου αιώνα: η «Santa Marina» του βενετικού καταλόγου των βασιλικών χωριών που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie ανήκε στα ορεινά χωριά της βαϊλίας της Μόρφου, μαζί με τον Ξυλιάτο και την Πολύστυπο, και είναι άλλο χωριό. Η πρώτη γνωστή γραπτή αναφορά είναι του Dandini. Το 1596 ρώτησε Ιταλούς, Έλληνες και Μαρωνίτες για τους Μαρωνίτες του νησιού και κατέγραψε τα δεκαεννέα χωριά όπου ζούσαν, ανάμεσά τους το «Santamarina», που ο Βρετανός εκδότης του κειμένου C. D. Cobham ταυτίζει με την Αγία Μαρίνα.³

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1966 το Τμήμα Αρχαιοτήτων έκανε σωστική ανασκαφή σε έναν τάφο της κλασικής ελληνικής περιόδου στη θέση Παλιοεκκλησιά, ένα χιλιόμετρο περίπου ανατολικά του χωριού. Ο τάφος είχε αγγεία, ανάμεσά τους ένα φακοειδές φλασκί ύψους 22,5 εκατοστών και μια κανάτα με γραπτή διακόσμηση που η δημοσίευση χαρακτηρίζει σπάνια, και δύο σιδερένια εργαλεία, ένα σμιλάρι με λαβή από κόκαλο και ένα μαχαίρι. Δείχνει ότι η γη του χωριού ήταν κατοικημένη ήδη στην κλασική ελληνική περίοδο.⁴

Τουρκοκρατία

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ο αριθμός των Μαρωνιτών της Κύπρου μειώθηκε πολύ. Το 1686, κατά έκδοση του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών για τους Μαρωνίτες, ζούσαν μόνο σε οκτώ χωριά, ανάμεσά τους η Αγία Μαρίνα.⁵

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Αγία Μαρίνα καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 13 νοικοκυριά με περιουσία, χριστιανικά και μουσουλμανικά. Είχαν χωράφια με σιτηρά, έναν κήπο, πέντε αλώνια, 134 ελιές και ένα ελαιοτριβείο, και περίπου 230 πρόβατα και κατσίκες, αγελάδες και λίγα βόδια.⁶

Εκκλησίες και μονές

Η εκκλησία του χωριού, μαρωνιτική, είναι αφιερωμένη στην αγία Μαρίνα και βρίσκεται στην ανατολική πλευρά του παλιού κέντρου του χωριού.⁷

Κοντά στο χωριό βρίσκεται η μονή του Προφήτη Ηλία. Κατά την έκδοση του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών, τη μονή έχτισαν το 1735 δύο Μαρωνίτες μοναχοί, ο Κύπριος Πέτρος και ο Λιβανέζος Μακάριος, και για αιώνες ήταν το πνευματικό κέντρο των Μαρωνιτών της Κύπρου.⁸ Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, τη βρήκε μικρή, με δύο ή τρεις Μαρωνίτες μοναχούς, πάνω σε ένα επίπεδο ύψωμα με απότομες πλαγιές, που ξεχωρίζει από μακριά στη δυτική άκρη της Μεσαορίας.⁹ Η εκκλησία και η μονή του Προφήτη Ηλία είναι Αρχαίο Μνημείο του Τμήματος Αρχαιοτήτων.

Το χωριό είχε δύο κοιμητήρια, από τα οποία το νεότερο λειτουργούσε από το 1955.¹⁰ Το μαρωνιτικό κοιμητήριο βρίσκεται περίπου 200 μέτρα ανατολικά της εκκλησίας.¹¹

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Οι κάτοικοι ζούσαν κυρίως από τη γεωργία και την κτηνοτροφία.¹² Κατά την έκδοση του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών, το 1928 η Αγία Μαρίνα, μαζί με τον Κορμακίτη, ίδρυσε μία από τις πρώτες συνεργατικές πιστωτικές εταιρείες της Κύπρου· το 1945 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Αγίας Μαρίνας και το 1970 το Συνεργατικό Παντοπωλείο. Το 1967 οι νέοι του χωριού ίδρυσαν τον αθλητικό σύλλογο «Κέδρος Αγίας Μαρίνας Σκυλλούρας».¹³

Εκπαίδευση

Το μεικτό δημοτικό σχολείο του χωριού λειτουργούσε από το 1892 ως το 1974.¹⁴ Τη σχολική χρονιά 1973–74 είχε 73 μαθητές και 3 δασκάλους.

Πληθυσμός

Το 1946 το χωριό είχε 323 κατοίκους, από τους οποίους 6 ήταν ορθόδοξοι, 37 μουσουλμάνοι και 280 άλλου θρησκεύματος, οι Μαρωνίτες του χωριού (στην απογραφή του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 440 κατοίκους, 375 Μαρωνίτες και 65 Τούρκους, και το 1973 414 κατοίκους, χωρίς κανέναν Τούρκο.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Αγία Μαρίνα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Το χωριό και η μονή του Προφήτη Ηλία βομβαρδίστηκαν από την τουρκική αεροπορία, και η μονή, κατά τη δεύτερη φάση της εισβολής, έπαθε σοβαρές ζημιές.¹⁵ Σε αντίθεση με τα άλλα τρία μαρωνιτικά χωριά, στην Αγία Μαρίνα δεν έμεινε κανένας κάτοικος εγκλωβισμένος: όλος ο πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση, και σήμερα δεν ζει εκεί κανένας.¹⁶

Ένας κάτοικος της Αγίας Μαρίνας, άμαχος, καταγράφηκε ως αγνοούμενος· συνελήφθη στο ίδιο το χωριό, και τα λείψανά του έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα το χωριό σε στρατόπεδο του τουρκικού στρατού. Ο τουρκικός στρατός χρησιμοποιούσε και τον περίβολο της μονής του Προφήτη Ηλία. Από το 2006 γίνεται κάθε χρόνο ένα προσκύνημα στη μονή, στη γιορτή του Προφήτη Ηλία.¹⁷ Η εκκλησία της Αγίας Μαρίνας και το κοιμητήριο βρίσκονται μέσα στην απαγορευμένη στρατιωτική ζώνη, και το Cyprus Religious Heritage δεν μπόρεσε να τα επισκεφθεί.¹⁸