Η Αγία Ειρήνη είναι μεικτή κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 33 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 60 μέτρων, δύο χιλιόμετρα από τη βορειοδυτική ακτή, και περιβάλλεται από δάση. Είναι γνωστή για το αρχαίο ιερό που ανέσκαψε το 1929 η Σουηδική Αρχαιολογική Αποστολή, και για την αρχαία πόλη στη θέση Παλιόκαστρον, στην ακτή. Στην απογραφή του 1960 είχε 471 κατοίκους, από τους οποίους 166 ήταν Έλληνες και 305 Τούρκοι.

Όνομα

Το χωριό πήρε το όνομά του από την αγία Ειρήνη, στην οποία είναι αφιερωμένη η εκκλησία του. Στον βρετανικό χάρτη της Κύπρου του Kitchener, από τα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, το όνομα γράφεται «Ayia Irini».

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Στους καταλόγους χωριών της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας που διασώζουν ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος και ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, η Αγία Ειρήνη δεν βρέθηκε. Η πρώτη βέβαιη γραπτή αναφορά της είναι στην κτηματική απογραφή του 1832/33.

Η γη του χωριού, όμως, κατοικείται από πολύ παλιά. Στη θέση Παλιόκαστρον, δύο περίπου χιλιόμετρα δυτικά του χωριού, πάνω στην ακτή, έναν προελληνικό οικισμό διαδέχτηκε μια αρχαία ελληνική πόλη, που έζησε ως τη ρωμαϊκή περίοδο, ενώ κοντά στο σημερινό χωριό βρίσκεται το αρχαίο ιερό. Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει στη γη του χωριού τις θέσεις Παλιόκαστρον, Αλώνια, Χάραγγας και Μνήματα.¹

Αρχαιολογικοί χώροι

Τον Νοέμβριο του 1929 ένας ιερέας, ο παπα-Προκόπιος, έφερε στη Λευκωσία το κεφάλι ενός πήλινου αγάλματος που είχε βρει στο χωράφι του. Η Σουηδική Αρχαιολογική Αποστολή ανέσκαψε τον ίδιο χειμώνα, υπό τον αρχαιολόγο Έρικ Σιέκβιστ, ένα υπαίθριο ιερό. Γύρω από έναν ασβεστολιθικό βωμό στέκονταν σε ημικύκλιο σχεδόν 2.000 πήλινα αγάλματα και ειδώλια, κυρίως ανδρικές μορφές, με τα μικρότερα πιο κοντά στον βωμό. Ανάμεσά τους υπήρχαν άρματα, ταύροι και σύνθετες μορφές, όπως κένταυροι, και δύο μικρές μορφές ανθρώπων που φορούν μάσκες ταύρου, που ερμηνεύτηκαν ως ιερείς. Ο επικεφαλής της Αποστολής, ο Σουηδός αρχαιολόγος Einar Gjerstad, που δημοσίευσε το ιερό το 1935, χρονολόγησε τα πρώτα ίχνη λατρείας γύρω στο 1200 π.Χ., στο τέλος της εποχής του Χαλκού. Νεότερες μελέτες δείχνουν ότι το ιερό χρησιμοποιήθηκε από τον 8ο αιώνα π.Χ. και γνώρισε τη μεγαλύτερη ακμή του τον 8ο και τον 7ο αιώνα π.Χ. Πιθανότατα λατρευόταν εκεί μια θεότητα της γονιμότητας. Η δημοσίευση έκανε το ιερό σημείο αναφοράς για τη μελέτη των κυπριακών πήλινων ειδωλίων. Τα αφιερώματα μοιράστηκαν ανάμεσα στο Κυπριακό Μουσείο και τη Σουηδία· τα περίπου 1.000 που πήγαν στη Σουηδία εκτίθενται σήμερα στο Μουσείο Μεσογειακών Αρχαιοτήτων της Στοκχόλμης.² Το ιερό βρίσκεται στην ενδοχώρα, κοντά στο χωριό.³

Στη θέση Παλιόκαστρον, η Αρχαιολογική Επισκόπηση του Τμήματος Αρχαιοτήτων αναγνώρισε το 1955 μια σημαντική πόλη της κλασικής ελληνικής περιόδου.⁴ Το 1961, όταν οι λαθρανασκαφείς λεηλατούσαν το νεκροταφείο της, το Τμήμα καθάρισε λαξευτούς τάφους της αρχαϊκής και της κλασικής ελληνικής περιόδου. Περιείχαν, εκτός από κυπριακή κεραμική, αγγεία από την Ιωνία και τη Σαμάρεια, έναν αττικό σκύφο και μια κανάτα με χαραγμένη φοινικική επιγραφή. Τα αγγεία αυτά δείχνουν επαφές με τις ελληνικές πόλεις της Ιωνίας και του Αιγαίου και με την Ανατολή.⁵

Από το 1970 ως το 1973 ανέσκαψε στο Παλιόκαστρον ιταλική αποστολή του Ινστιτούτου Μυκηναϊκών και Αιγαιο-Ανατολικών Σπουδών της Ρώμης. Στο παράλιο νεκροταφείο ήρθαν στο φως λαξευτοί θαλαμωτοί τάφοι της προελληνικής και της αρχαϊκής ελληνικής περιόδου, οι περισσότεροι ήδη συλημένοι. Σε έναν από τους πρώτους τάφους βρέθηκαν ζύγια, δίσκοι ζυγαριάς και εργαλεία μεταλλουργίας, μαρτυρίες για εμπόριο και κατεργασία μετάλλων τόσο πρώιμες όσο σε κάθε άλλο παράλιο οικισμό της Κύπρου. Ένας θάλαμος στη νοτιοδυτική γωνία του τείχους είχε 31 ταφές και περίπου 400 αντικείμενα, ανάμεσά τους κύπελλα πιθανότατα κρητικά και 26 συριακά αγγεία. Σε έναν από τους αρχαϊκούς τάφους βρέθηκε ένας ευβοϊκός σκύφος. Η αποστολή ανέσκαψε επίσης μεγάλο μέρος της πόλης, με σπίτια με λουτρά και εργαστήρια, δημόσια λουτρά, τρεις παράλληλους δρόμους και ένα χοντρό τείχος με τετράγωνους πύργους. Εκατό περίπου μέτρα νότια του χωριού, στη θέση Χάραγγας, ανέσκαψε φτωχούς τάφους της γεωμετρικής αρχαίας ελληνικής περιόδου, με απλή κεραμική που βρίσκει παράλληλα στη Λάπηθο. Μια τομή του 1973 στον λόφο του Παλιόκαστρου έδειξε συνεχή κατοίκηση από το πρώτο μισό της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. ως την πτολεμαϊκή ελληνική περίοδο. Η έρευνα διακόπηκε το 1974 από την τουρκική εισβολή.⁶

Ο χώρος της αρχαίας πόλης στο Παλιόκαστρον είναι Αρχαίο Μνημείο. Ο χώρος του ιερού βρίσκεται σήμερα μέσα σε τουρκική στρατιωτική ζώνη, όπου, κατά τον αρχαιολόγο Γιώργο Μπουρογιάννη, η αρχαιολογική έρευνα είναι αδύνατη και ο χώρος κινδυνεύει από λεηλασία.⁷

Αρχαιότητα

Το Παλιόκαστρον ήταν παράλιος οικισμός ήδη στην προελληνική περίοδο, με επαφές με το Αιγαίο, την Κρήτη και τη Συρία. Στην αρχαία ελληνική περίοδο η πόλη και το ιερό κοντά στο σημερινό χωριό ακμάζουν παράλληλα. Το σχέδιο της πόλης, με τους παράλληλους δρόμους της, ανάγεται κατά τους ανασκαφείς στο τέλος της κλασικής ελληνικής περιόδου. Η πόλη έζησε στην πτολεμαϊκή ελληνική και στη ρωμαϊκή περίοδο, με πολυώροφα σπίτια, πηγάδια και μικρές πλατείες, ώσπου εγκαταλείφθηκε μετά τον 2ο αιώνα μ.Χ.⁸

Το αρχαίο όνομα της πόλης δεν είναι γνωστό. Ο Κύπριος αρχαιολόγος Κυριάκος Νικολάου πρότεινε, με επιφύλαξη, να ταυτιστεί με τον Μελαβρό, που ένας ανώνυμος αρχαίος ελληνικός οδηγός ναυσιπλοΐας της Μεσογείου αναφέρει ως καλοκαιρινό αγκυροβόλιο σε απόσταση 50 σταδίων από το ακρωτήριο Κρομμύου, δηλαδή τον Κορμακίτη.⁹

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Αγία Ειρήνη καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 18 νοικοκυριά με περιουσία. Το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας τους ήταν τα ζώα: πάνω από 1.600 κατσίκες και λίγα πρόβατα. Τα περισσότερα χωράφια ήταν φυτεμένα με ριζάρι, το φυτό από τη ρίζα του οποίου έβγαζαν κόκκινη βαφή, και αρκετά ήταν εγκαταλειμμένα. Υπήρχαν ακόμη ελιές, λίγες μουριές και κυψέλες.¹⁰

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, αφιερωμένη στην αγία Ειρήνη, χρονολογείται στο 1830 και είναι Αρχαίο Μνημείο. Βρίσκεται στη δυτική άκρη του κέντρου του χωριού, και το 1960 έγιναν εργασίες αποκατάστασής της. Το ελληνικό ορθόδοξο κοιμητήριο βρισκόταν μισό χιλιόμετρο νοτιοδυτικά του χωριού.¹¹

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν εσπεριδοειδή, σιτηρά, οπωροφόρα, χαρουπιές, ελιές και κτηνοτροφικά φυτά. Η κτηνοτροφία έμεινε, όπως και στην απογραφή του 1832/33, η πιο ανεπτυγμένη απασχόληση: το 1973 94 κτηνοτρόφοι είχαν πάνω από 4.300 κατσίκες και 1.200 πρόβατα. Γύρω από το χωριό απλώνονταν τα δάση του Κορμακίτη, της Αγίας Ειρήνης και του Διορίου, και οι παλιοί αμμόλοφοι της ακτής περιορίστηκαν με δενδροφυτεύσεις.¹² Στο χωριό λειτουργούσε η Β΄ Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Αγίας Ειρήνης.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 162 κατοίκους το 1881, 165 το 1891, 156 το 1901, 178 το 1911 και 188 το 1921.¹³ Το 1931 η Αγία Ειρήνη είχε 284 κατοίκους, 133 χριστιανούς και 151 μουσουλμάνους, και το 1946 368, από τους οποίους 146 ήταν ορθόδοξοι και 222 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 471 κατοίκους, 166 Έλληνες και 305 Τούρκους, και το 1973 126 Έλληνες και γύρω στους 550 Τούρκους (εκτίμηση). Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 18 μαθητές και έναν δάσκαλο.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 86 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 7 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Αγία Ειρήνη καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και οι Έλληνες κάτοικοί της υπέστησαν εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή τους.

Τρεις κάτοικοι του χωριού, όλοι άμαχοι, χάθηκαν μέσα στο ίδιο το χωριό και καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι· τα λείψανά τους δεν έχουν εντοπιστεί ως σήμερα. Στο χωριό καταγράφεται και ένας ακόμη νεκρός του 1974, επίσης άμαχος.

Η εκκλησία της Αγίας Ειρήνης βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε. Η καμπάνα και ο σταυρός του καμπαναριού αφαιρέθηκαν, όλος ο εξοπλισμός του ναού έχει αφαιρεθεί, και οι τοίχοι και το καμπαναριό φθείρονται.¹⁴