Η Αφάντεια είναι μεικτή κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 33 χιλιόμετρα δυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 70 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μεσαορίας, πάνω στον παλιό δρόμο Λευκωσίας–Αμμοχώστου και κοντά στα όρια της επαρχίας Λευκωσίας.1 Στην απογραφή του 1960 είχε 811 κατοίκους, από τους οποίους 498 ήταν Έλληνες και 303 Τούρκοι.
Οι κάτοικοι και το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) ονομάζουν το χωριό Αφάνεια.2 Στη λατινική βούλα του 1196, την πρώτη γραπτή αναφορά του χωριού, το όνομα γράφεται «Affendia» (σε ένα από τα δύο αντίγραφα «Ascendia»), και σε έναν βενετικό κατάλογο του τέλους του 15ου αιώνα «Casal Afandia».3
Η Αφάντεια εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή στις 13 Δεκεμβρίου 1196, μαζί με το γειτονικό Ορνίθι, στη βούλα με την οποία ο πάπας Κελεστίνος Γ΄ επικύρωσε τις κτήσεις της νέας Λατινικής αρχιεπισκοπής της Λευκωσίας. Τη δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie.4
Το Ορνίθι, που αναφέρεται στη βούλα πριν από την Αφάντεια, βρισκόταν λίγο πιο δυτικά, και το Gazetteer το καταγράφει ως οικισμό μέσα στη γη της Αφάντειας. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου το 1918, σημείωσε ότι ο αρχικός χριστιανικός οικισμός του Ορνιθιού είχε χαθεί εντελώς και ότι σωζόταν μόνο η μικρή εκκλησία του, με το κλειδί της στην Αφάντεια. Θεωρούσε πιθανό ότι η Αφάντεια είχε πάρει τη θέση του μεσαιωνικού Ορνιθιού.5 Στην απογραφή του 1960 το Ορνίθι καταγράφηκε χωριστά, με 18 Τούρκους κατοίκους.
Η Αφάντεια δεν δόθηκε ως φέουδο σε ευγενή. Ο βασιλιάς Αμάλριχος της Λουζινιάν την έδωσε μαζί με το Ορνίθι στη Λατινική αρχιεπισκοπή της Λευκωσίας, και τα δύο χωριά αποτέλεσαν την πρώτη της προικοδότηση. Η βούλα του 1196 τα ονομάζει ρητά «δύο χωριά που δόθηκαν και παραχωρήθηκαν στην εκκλησία αυτή από τον εκλαμπρότατο βασιλιά της Κύπρου Αμάλριχο».6
Η Αφάντεια έμεινε στη Λατινική αρχιεπισκοπή ως το τέλος της Βενετοκρατίας. Στο βενετικό υπόμνημα για τα εισοδήματα του κλήρου, του τέλους του 15ου αιώνα, το «Casal Afandia» είναι το πρώτο από τα εννέα χωριά του Λατίνου αρχιεπισκόπου, και ανάμεσά τους βρίσκεται ξανά το Ορνίθι.7
Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, και που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Αφάντεια καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 54 νοικοκυριά με περιουσία. Η κύρια καλλιέργεια ήταν το βαμβάκι: τα βαμβακοχώραφα ήταν η πιο πολύτιμη γη του χωριού, και μερικά από αυτά ποτίζονταν άφθονα. Υπήρχαν ακόμη χωράφια, ένας κήπος με μαγγάνι, αλώνια και πολλή άγονη γη, αλλά κανένα δέντρο. Οι κάτοικοι είχαν περίπου 830 πρόβατα και κατσίκες, ζευγάρια βόδια, αγελάδες και μουλάρια.8
Η παλιά ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Αρτέμιο και υπήρχε ήδη το 1918, όταν ο Jeffery την περιγράφει ως μεγάλη, νέα εκκλησία.9 Δίπλα της βρίσκεται η νεότερη ενοριακή εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, και πίσω από τον Άγιο Αρτέμιο το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο.10
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η γη της Αφάντειας ήταν σχεδόν ολόκληρη καλλιεργημένη αλλά ξερική, και πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτάρι, κριθάρι και λίγη βρώμη. Η ξερή γη τους έστρεψε από νωρίς και στην κτηνοτροφία: το 1973 το χωριό είχε 2.106 πρόβατα, 989 κατσίκες και 80 αγελάδες. Η θέση του ανάμεσα στη Λευκωσία και την Αμμόχωστο βοηθούσε, κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, και πολλοί κάτοικοι δούλευαν στη Λευκωσία.11 Το 1929 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Αφάνειας και το 1956 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Αφάνειας.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 355 κατοίκους το 1881, 377 το 1891, 442 το 1901, 456 το 1911 και 520 το 1921, από τους οποίους 301 χριστιανοί και 219 μουσουλμάνοι.12 Το 1931 η Αφάντεια είχε 495 κατοίκους, 303 χριστιανούς και 192 μουσουλμάνους, και το 1946 681, από τους οποίους 383 ήταν ορθόδοξοι και 298 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 811 κατοίκους, από τους οποίους 498 ήταν Έλληνες και 303 Τούρκοι, και το 1973 588 Έλληνες και γύρω στους 300 Τούρκους (εκτίμηση). Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 106 μαθητές και τέσσερις δασκάλους.
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 232 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 38 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Αφάντεια καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.
15 κάτοικοι της Αφάντειας, 12 άμαχοι και 3 στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι 8, επτά άμαχοι και ένας στρατιώτης, χάθηκαν μέσα στο ίδιο το χωριό. Από τους άλλους 7, τέσσερις άμαχοι χάθηκαν στη γειτονική Άσσια και στην περιοχή της και ένας στη Λευκωσία, και οι δύο στρατιώτες στην περιοχή Μάντρες του Καϊμακλίου και στην περιοχή της Λαπήθου. Τα λείψανα των 11 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι άλλοι 4 αγνοούνται ακόμη. Ένας ακόμη άμαχος από την Αφάντεια σκοτώθηκε το 1974 σε τόπο που δεν είναι γνωστός.
Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει τις δύο εκκλησίες του χωριού λεηλατημένες και βεβηλωμένες, και τον Άγιο Δημήτριο και με σοβαρές ζημιές. Από τον Άγιο Αρτέμιο αφαιρέθηκαν όλοι οι σταυροί και σχεδόν όλος ο εξοπλισμός του, και στο κοιμητήριο οι σταυροί των τάφων είναι σκορπισμένοι και τα μεγαλύτερα μνήματα έχουν ζημιές.13
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 198.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σσ. 502, 602.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σσ. 601–602.↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 198; A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σ. 921.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σσ. 601–602.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 502.↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Afanteia - Ornithi» (πρόσβαση 2.11.2026).↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 198.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Afaneia (Ornithi)».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Αφάντεια».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Αφάντεια».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Afaneia (Ornithi)».↩︎
Στην Αφάντεια (Αφάνεια) υπήρχαν δύο εκκλησίες και ένα κοιμητήριο. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, δύο ναοί βεβηλώθηκαν ή λεηλατήθηκαν. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 20ο αιώνα. Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Παλιός Ενοριακός ναός». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Λεηλατήθηκε και βεβηλώθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία περιγράφεται ως «Νέος Ενοριακός ναός». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Λεηλατήθηκε και βεβηλώθηκε. Σοβαρές ζημιές».
Τη σχολική χρονιά 1973–74, την τελευταία πριν από την τουρκική εισβολή, στην Αφάντεια (Αφάνεια) λειτουργούσε ένα δημοτικό σχολείο. Σε αυτό φοιτούσαν 106 μαθητές, με 4 δασκάλους. Παρακάτω δίνονται τα στοιχεία του, με τους μαθητές ανά τάξη και το διδακτικό προσωπικό, όπου είναι γνωστά.
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 8 | 10 | 9 | 10 | 10 | 10 | 57 |
| Κορίτσια | 9 | 7 | 9 | 9 | 8 | 7 | 49 |
| Σύνολο | 17 | 17 | 18 | 19 | 18 | 17 | 106 |
Στην Αφάντεια (Αφάνεια), στο ενωτικό δημοψήφισμα που οργάνωσε η Εθναρχία τον Ιανουάριο του 1950, υπέγραψαν υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα 232 κάτοικοι, ουσιαστικά το σύνολο των ενήλικων κατοίκων.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 38 Έλληνες με καταγωγή από την Αφάντεια (Αφάνεια) που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
38 / 38 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκαν ή αγνοούνται 16 άνθρωποι με καταγωγή από την Αφάντεια (Αφάνεια), τρεις στρατιώτες και 13 άμαχοι. Από τους 15 αγνοούμενους, 11 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ τέσσερις εξακολουθούν να αγνοούνται. Στην Αφάντεια (Αφάνεια) σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά 14 άνθρωποι, τρεις στρατιώτες και 11 άμαχοι. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από την Αφάντεια (Αφάνεια), και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Στο μητρώο συνεργατικών εταιρειών ήταν εγγεγραμμένες οι ακόλουθες 2 συνεργατικές εταιρείες της κοινότητας:
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την κοινότητα αυτή ήταν και είναι ο 5560.
