Η Άχνα είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 18 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 50 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια των Κοκκινοχωριών. Είναι χτισμένη στην άκρη μιας εύφορης κοιλάδας με νερά, μέσα σε μια ξερή πεδιάδα, περίπου στη μέση της ευθείας από τη Λάρνακα ως την αρχαία Σαλαμίνα, και δίπλα της περνούσε ο παλιός δρόμος από την Πύλα προς την Αμμόχωστο.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 1.833 κατοίκους, από τους οποίους 1.832 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Σε βενετικό κατάλογο του τέλους του 15ου αιώνα το χωριό γράφεται «Casal Athna», και στα χρόνια της Αγγλοκρατίας οι Βρετανοί το έγραφαν «Athna» ή «Akhna». Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει «Άχνα».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γραπτή αναφορά στην Άχνα βρίσκεται σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie (βλ. Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία).³

Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, σημείωνε το 1918 ότι η Άχνα ήταν χτισμένη σε νέα θέση, και ότι τα ερείπια του παλαιότερου χωριού βρίσκονταν περίπου ένα μίλι νοτιότερα. Το 1882 πάντως το χωριό βρισκόταν ήδη στη σημερινή του θέση, δίπλα στο αρχαίο ιερό (βλ. Αρχαιολογικοί χώροι).⁴ Νοτιοανατολικά, στη γη της Άχνας, το Gazetteer καταγράφει και το τοπωνύμιο «Παλιόν Πραστιόν».⁵

Αρχαιολογικοί χώροι

Την άνοιξη του 1882 οι κάτοικοι της Άχνας έσκαβαν για λογαριασμό της κυβέρνησης τετράγωνους λάκκους κατά μήκος της κοιλάδας, από εκείνους που άνοιγαν για να εξοντώνουν τα σμήνη των ακρίδων. Σε ένα σημείο, περίπου 50 μέτρα από τα τελευταία σπίτια του χωριού, βρήκαν πήλινα αγάλματα στοιβαγμένα «σαν τις σαρδέλες στο κουτί». Τα παιδιά του χωριού έπαιζαν μαζί τους, και μερικά από τα καλύτερα πουλήθηκαν σε έναν κουρέα της Λάρνακας. Από εκείνη την πώληση έμαθε για τη θέση ο Γερμανός αρχαιολόγος Max Ohnefalsch-Richter, που τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 1882 την ανέσκαψε για λογαριασμό του Βρετανικού Μουσείου.⁶

Ήταν ένα υπαίθριο ιερό μιας θεάς, χωρίς ναό: ένας χαμηλός ξερολιθικός περίβολος με είσοδο, ένα χωμάτινο βωμό και βάσεις αγαλμάτων. Μέσα του βρέθηκαν περισσότερα από χίλια αναθήματα από πηλό και ασβεστόλιθο, από μικρά ειδώλια ως κολοσσικά αγάλματα ύψους τουλάχιστον τριάμισι μέτρων, όλα εκτός από ένα γυναικεία και τα περισσότερα ζωγραφισμένα. Οι γυναίκες κρατούν τα στήθη τους, ένα λουλούδι ή ένα πουλί· άλλες μορφές παίζουν λύρα ή τύμπανο. Τα πρώτα αναθήματα ανήκουν στην αρχαϊκή αρχαία ελληνική περίοδο, πιθανότατα όχι πριν από τον 6ο αιώνα π.Χ., και η λατρεία συνεχίστηκε ως τα ρωμαϊκά χρόνια. Ο Ohnefalsch-Richter απέδωσε το ιερό στην Άρτεμη-Κυβέλη, από τις μορφές που κρατούν ελάφι, αλλά καμία αφιέρωση από τον περίβολο δεν ονομάζει τη θεά. Τα περισσότερα ευρήματα βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο· άλλα στο Λούβρο και στο Κυπριακό Μουσείο. Το ιερό δεν ανασκάφηκε ποτέ ξανά, και η ακριβής του θέση δεν είναι σήμερα σημειωμένη.⁷

Την ίδια χρονιά βρέθηκαν κοντά στο χωριό άλλοι πέντε τόποι λατρείας με παρόμοια αναθήματα, ανάμεσά τους ένα δεύτερο ιερό πιο ανατολικά στην κοιλάδα της Άχνας και ένα προς το Αυγόρου, και ερευνήθηκε ένα νεκροταφείο στη νότια πλευρά του χωριού. Στη θέση Φαράγγας, βορειοανατολικά προς την Αχερίτου, όπου το Gazetteer καταγράφει το «Αργάκι του Φαράγγου», ένας εργάτης των Cesnola είχε σκάψει έναν ακόμη περίβολο με πλούσια ευρήματα· η ακριβής του θέση δεν είναι γνωστή.⁸

Αρχαιότητα

Η Άχνα πιθανότατα βρισκόταν στην επικράτεια του ελληνικού βασιλείου της Σαλαμίνας. Η Γαλλίδα αρχαιολόγος Sabine Fourrier κατατάσσει τα αρχαϊκά ειδώλια του ιερού σε μια ομάδα εργαστηρίων της Σαλαμίνας, ενώ άλλοι ερευνητές βλέπουν στενότερη σχέση με το Κίτιο. Τυπικά ειδώλια της Άχνας ταξίδεψαν, πιθανότατα μέσω της Σαλαμίνας, σε πολλά μέρη της ανατολικής Μεσογείου.⁹

Στην κλασική ελληνική περίοδο εμφανίζονται στο ιερό μορφές σε καθαρά ελληνικό ρυθμό, από ασβεστόλιθο και πηλό, με ελάφι, σκύλο ή δάδα. Χτισμένη στον τοίχο ενός νεότερου σπιτιού της Άχνας βρέθηκε μια ελληνική αφιέρωση στην Αφροδίτη Γολγία, τη θεά των Γολγών, που χρονολογείται στον 4ο αιώνα π.Χ. Και στην πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική») και τη ρωμαϊκή περίοδο οι πιστοί συνέχιζαν να αφήνουν αναθήματα, και οι επιγραφές που σώθηκαν από την Άχνα, των χρόνων αυτών, είναι γραμμένες στα ελληνικά.¹⁰

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Η Άχνα ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη. Στο βενετικό υπόμνημα που δημοσίευσε ο Mas Latrie το «Casal Athna» είναι ένα από τα έξι βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Σίγουρης, της διοικητικής περιφέρειας με έδρα το κάστρο της Σίγουρης στη Μεσαορία, μαζί με το «Casal Sivori» και το «Casal Prastio».¹¹

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Άχνα καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό, με 31 νοικοκυριά με περιουσία. Τα κτήματα ήταν κυρίως χωράφια, ανάμεσά τους 24 μικρά βαμβακοχώραφα, ενώ δέντρα δεν καταγράφονται καθόλου. Οι κάτοικοι είχαν περίπου 700 πρόβατα και κατσίκες, 15 ζευγάρια βόδια, αγελάδες, δύο μαντριά και κυψέλες.¹²

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, στο νότιο μέρος του οικισμού, είναι αφιερωμένη στην αγία Μαρίνα. Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 τη χρονολογεί στον 18ο αιώνα. Το νέο κοιμητήριο, λίγο έξω από το χωριό προς τα ανατολικά, άνοιξε το 1936.¹³

Ο κατάλογος του 2009 αναφέρει ακόμη τα παρεκκλήσια του Αγίου Γεωργίου των Αλωνιών, του Αγίου Βασιλείου, της Αγίας Βαρβάρας, του Αγίου Ανδρονίκου, του Αγίου Βλασίου και της Αγίας Θεοράς.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Τον 19ο αιώνα, γράφει ο Mas Latrie, κοντά στην ερειπωμένη εκκλησία της Άχνας γινόταν στις 6 Οκτωβρίου, γιορτή του αγίου Κενδέα, το μεγάλο παζάρι των σιτηρών της Μεσαορίας.¹⁴

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, αν και οι βροχές στην περιοχή είναι λίγες, τα υπόγεια νερά των Κοκκινοχωριών επέτρεψαν στους κατοίκους να στραφούν νωρίς στις αρδευόμενες καλλιέργειες. Πριν από το 1974 καλλιεργούσαν κυρίως πατάτες, εσπεριδοειδή, λαχανικά, κτηνοτροφικά φυτά και σιτηρά, και σχεδόν η μισή γη του χωριού ποτιζόταν. Τη δεκαετία του 1960 φτιάχτηκαν στην Άχνα ένα μεγάλο και τρία μικρά έργα εμπλουτισμού των υπόγειων νερών· το Gazetteer καταγράφει το φράγμα της Άχνας. Η κτηνοτροφία ήταν επίσης ανεπτυγμένη: το 1973 το χωριό είχε 6.396 πρόβατα, 1.620 κατσίκες και 78 αγελάδες, και ήταν τέταρτο σε πρόβατα σε ολόκληρη την επαρχία Αμμοχώστου.¹⁵

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Άχνα είχε κοινοτικό σχολείο ήδη πριν από την Αγγλοκρατία.¹⁶ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το χωριό είχε δύο ελληνικά δημοτικά σχολεία: το Α΄ με 184 μαθητές και έξι δασκάλους, και το Β΄ με 91 μαθητές και τρεις δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός της Άχνας μεγάλωνε γρήγορα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Άχνα είχε 407 κατοίκους το 1881, 471 το 1891, 564 το 1901, 742 το 1911 και 956 το 1921.¹⁷ Το 1931 είχε 1.238 κατοίκους, 1.235 χριστιανούς και 3 μουσουλμάνους, και το 1946 1.986, όλοι ορθόδοξοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.833 κατοίκους, από τους οποίους 1.832 Έλληνες, και το 1973 1.979 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 1.076 κάτοικοι της Άχνας. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 92 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Από την Άχνα καταγόταν ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Γιασουμής Χατζηθεοδοσίου.¹⁸ Στο χωριό έδρασαν και δύο αγωνιστές από άλλα χωριά: ο Φώτης Πίττας από τον Φρέναρο, που δίδαξε στο δημοτικό σχολείο της Άχνας, και ο Ανδρέας Κάρυος από το Αυγόρου, η ομάδα του οποίου επιτέθηκε στον αστυνομικό σταθμό της Άχνας.¹⁹

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Άχνα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Κατά μάρτυρα που κατέθεσε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στο χωριό έμειναν τότε μόνο τρία πρόσωπα.²⁰ Οι κάτοικοι κατέφυγαν στη γη του χωριού που βρίσκεται μέσα στη βρετανική βάση της Δεκέλειας, όπου οι περισσότεροι εγκαταστάθηκαν στο Δασάκι της Άχνας.²¹ Κατά την κυβέρνηση της Κύπρου, όπως το καταγράφει η Επιτροπή, οι τελευταίοι κάτοικοι της Άχνας εκδιώχθηκαν στα τέλη Ιουνίου 1975.²² Έτσι ο ελληνικός πληθυσμός του χωριού υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Η Άχνα έμεινε ακατοίκητη, μέσα σε στρατιωτική ζώνη. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο τουρκικός στρατός χρησιμοποιεί λίγα μόνο κτίρια, ενώ το χωριό λεηλατήθηκε, ακόμη και οι πόρτες και τα παράθυρα αφαιρέθηκαν, και σήμερα είναι έρημο και μισοερειπωμένο. Η ίδια εγκυκλοπαίδεια καταγράφει ότι στις 19 Μαρτίου 1989 γυναίκες από την ελεύθερη Κύπρο, ανάμεσά τους πολλές Αχνιώτισσες, μπήκαν σε πορεία στην Άχνα και, παρά την αντίδραση των Τούρκων στρατιωτών, έμειναν εκεί για ώρες και έψαλαν στη λεηλατημένη εκκλησία της Αγίας Μαρίνας.²³

Η Επιτροπή κατέγραψε επίσης τη μαρτυρία ενός γιατρού για δύο αμάχους που συνελήφθησαν στην Άχνα, όταν πήγαν στο χωριό να πάρουν πράγματα από τα σπίτια τους. Και οι δύο ξυλοκοπήθηκαν και βασανίστηκαν τόσο, ώστε ο ένας έχασε τα δάχτυλα των ποδιών του από γάγγραινα και ο άλλος χρειάστηκε ακρωτηριασμό των ποδιών του.²⁴

Οκτώ κάτοικοι της Άχνας, 2 άμαχοι και 6 στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι δύο άμαχοι συνελήφθησαν στο χωριό· ο ένας χάθηκε εκεί και ο άλλος στο τουρκικό νοσοκομείο της Λευκωσίας. Οι στρατιώτες χάθηκαν στην περιοχή Συγχαρίου–Πέλλα Πάις (2), στην Ακανθού, στην περιοχή Λαπήθου–Καραβά, στην περιοχή Τράχωνα και στην περιοχή Αγίου Δημητρίου Καϊμακλίου. Τα λείψανα 3 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι υπόλοιποι 5 αγνοούνται ακόμη. Ένας ακόμη κάτοικος του χωριού, στρατιώτης, σκοτώθηκε στην περιοχή της Αθαλάσσας. Στη γη της Άχνας καταγράφεται ένας νεκρός, άμαχος από τη γειτονική Μακράσυκα, που πυροβολήθηκε στο χωριό και πέθανε στο νοσοκομείο της Δεκέλειας.

Η εκκλησία της Αγίας Μαρίνας βρίσκεται μέσα στη στρατιωτική ζώνη και φαίνεται να χρησιμοποιείται παράνομα από τον τουρκικό στρατό ως φυλάκιο. Στο κοιμητήριο έχουν γκρεμιστεί μέρη του περιβόλου.²⁵