Η Αχερίτου είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 7 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 40 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μεσαορίας. Βορειοανατολικά του χωριού απλώνεται η δεξαμενή της Αχερίτου, το μεγάλο αρδευτικό έργο που χτίστηκε γύρω στο 1899, και στη γη του, προς τα βόρεια, βρίσκονται τα ερείπια του μεσαιωνικού χωριού Τράπεζα. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.036 κατοίκους, από τους οποίους 1.035 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή. Στους παλιούς χάρτες το χωριό σημειώνεται ως «Achiroito»,¹ και ο Ιταλός περιηγητής Giovanni Mariti, που έζησε στην Κύπρο τη δεκαετία του 1760, το γράφει «Acerito».² Στα τοπωνύμια των γειτονικών χωριών το όνομα κλίνεται «της Αχερίτους», όπως στη «Στράτα της Αχερίτους», δηλαδή τον δρόμο προς την Αχερίτου, στην Καλοψίδα και στο Λιοπέτρι.³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Αχερίτου δεν εμφανίζεται στους καταλόγους φέουδων και βασιλικών χωριών της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας. Το όνομά της σημειώνεται όμως στους παλιούς χάρτες, όπως παρατηρεί ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα.⁴ Η πρώτη περιγραφή του χωριού είναι του Mariti, που έμεινε εκεί μερικές μέρες τη δεκαετία του 1760.⁵

Στη γη της Αχερίτου, περίπου τρεισήμισι χιλιόμετρα βόρεια του χωριού, το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει το τοπωνύμιο «Τραπέζα» και, κοντά του, το Αρχαίο Μνημείο της Χρυσοπολίτισσας.⁶ Εκεί βρισκόταν το μεσαιωνικό χωριό Τράπεζα, που έχει τη δική του ιστορία στις πηγές της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας. Τη δεκαετία του 1760 ο Mariti το βρήκε με λίγους κατοίκους, σχεδόν καταφύγιο για τους βοσκούς και τα κοπάδια τους, ανάμεσα στα ερείπια ενός μεγάλου οικισμού· ο Jeffery το περιγράφει ως ερειπωμένο.⁷

Αρχαιολογικοί χώροι

Η γη της Αχερίτου ήταν κατοικημένη από την προελληνική εποχή. Σε επιφανειακή έρευνα του Τμήματος Αρχαιοτήτων, ο Βρετανός αρχαιολόγος Hector Catling κατέγραψε σε δύο θέσεις του χωριού, κοντά στην Καλοψίδα, οικισμούς και νεκροταφεία της πρώιμης εποχής του Χαλκού. Τα δημοσίευσε το 1962, στη μελέτη του για την κατανομή των οικισμών της εποχής του Χαλκού στην Κύπρο.⁸

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Η Τράπεζα, στη γη της Αχερίτου, ήταν στα χρόνια της Φραγκοκρατίας χωριό του βασιλικού κτήματος. Τον Αύγουστο του 1425, όταν ο στόλος του σουλτάνου της Αιγύπτου αποβίβασε στρατό κοντά στην Αμμόχωστο, οι Μαμελούκοι έκαψαν την Τράπεζα και την Καλοψίδα, όπως γράφει ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς.⁹

Τον Φεβρουάριο του 1469 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ διέταξε να δοθούν 400 βυζάντια στον καπετάνιο της Σιβούρης Φίλιππο Συγκλητικό για την επισκευή και το χτίσιμο του βασιλικού χωριού Τράπεζα. Λίγο μετά το πέρασμα της Κύπρου στους Βενετούς, η Τράπεζα καταγράφεται ανάμεσα στα πέντε βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Σωτήρας, της διοικητικής περιφέρειας στην οποία ανήκε, μαζί με τη Σωτήρα, το Παραλίμνι, το Λιοπέτρι και τα Στροβίλια. Τα δύο έγγραφα τα δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie.¹⁰

Τουρκοκρατία

Τη δεκαετία του 1760 ο Mariti βρήκε την Αχερίτου, πάνω σε ένα μικρό ύψωμα, πυκνοκατοικημένη και καλά καλλιεργημένη. Ήταν κτήμα του Ανδρόνικου Καρύδη, επίτιμου διερμηνέα της βασίλισσας της Ουγγαρίας Μαρίας Θηρεσίας. Κοντά στην κατοικία του υπήρχε ένα μικρό παρεκκλήσι της Αγίας Μαρίνας, απλής κατασκευής αλλά στολισμένο με παλιές εικόνες αγίων, που ο Καρύδης είχε αγοράσει από σπίτια της Αμμοχώστου. Στις μέρες που έμεινε στο χωριό, ο Mariti είδε τη μεγάλη καταστροφή που έκαναν οι ακρίδες στα σπαρτά.¹¹

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Αχερίτου είναι χωριό με μεικτό πληθυσμό, με 23 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν κυρίως βαμβακοχώραφα και σιτοχώραφα, πάνω από 1.200 ζώα, τα περισσότερα πρόβατα και κατσίκες, και βόδια. Ανάμεσα στους ιδιοκτήτες καταγράφεται και ένας ιερέας.¹²

Αγγλοκρατία

Γύρω στο 1899 η κυβέρνηση της Κύπρου κατασκεύασε, κυρίως βορειοανατολικά του χωριού, μεγάλα αρδευτικά έργα, με ένα φράγμα που σχημάτισε τη δεξαμενή της Αχερίτου. Τα σχεδίασε και τα εκτέλεσε ο μηχανικός Medlicott, του αρδευτικού τμήματος της Ινδίας. Όταν χτιζόταν το φράγμα, βρέθηκαν τα λείψανα ενός παλαιότερου φράγματος στην ίδια θέση. Ο Άγγλος συγγραφέας H. Rider Haggard, που τα είδε, τα θεώρησε ρωμαϊκά, ενώ ο Medlicott βενετικά.¹³

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, στο νοτιοδυτικό μέρος του παλιού κέντρου, είναι αφιερωμένη στην Ανάληψη του Χριστού και χρονολογείται στον 19ο ή στον 20ό αιώνα. Δίπλα της βρίσκεται το παρεκκλήσι της Αγίας Μαρίνας, του 1758, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Ο Jeffery το αναφέρει το 1918 ως την ξαναχτισμένη εκκλησία του χωριού.¹⁴

Στην Τράπεζα, βόρεια του χωριού, βρίσκεται το παρεκκλήσι της Παναγίας Χρυσοπολίτισσας, γνωστό ως Παναγία Τράπεζα, Αρχαίο Μνημείο. Χτίστηκε τον 14ο αιώνα και επεκτάθηκε προς όλες τις πλευρές το 1565. Ο Mariti είδε στην Τράπεζα δύο εκκλησίες, τη μία μεγάλη, στολισμένη με μάρμαρα και με στοά πάνω σε μαρμάρινους κίονες. Ο Jeffery περιγράφει την καλύτερα σωζόμενη ως τρίκλιτη, με θόλους και τρούλους, όπου ενώνονται στοιχεία της ελληνικής μεσαιωνικής και της γοτθικής αρχιτεκτονικής, όπως στα έργα των ντόπιων μαστόρων του 15ου και του 16ου αιώνα.¹⁵

Νότια του χωριού βρίσκεται το μικρό ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου, του 13ου αιώνα, που είναι κι αυτό Αρχαίο Μνημείο. Στη γη της Αχερίτου υπήρχε ακόμη το ξωκλήσι της Αγίας Ειρήνης. Το χωριό έχει και ελληνορθόδοξο κοιμητήριο.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, εσπεριδοειδή και πατάτες. Η κτηνοτροφία ήταν ανεπτυγμένη: το 1973 στο χωριό εκτρέφονταν πάνω από 5.000 πρόβατα, περισσότερα από σχεδόν κάθε άλλο χωριό της επαρχίας. Πολλοί κάτοικοι εργάζονταν και στην κοντινή Αμμόχωστο, και αυτό, κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, ήταν ο κύριος λόγος που ο πληθυσμός του χωριού μεγάλωνε τις τελευταίες δεκαετίες πριν από την εισβολή.¹⁶

Πληθυσμός

Η Αχερίτου μεγάλωνε σταθερά στον 20ό αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Αχερίτου είχε 283 κατοίκους το 1881, 338 το 1891, 505 το 1901, 522 το 1911 και 538 το 1921.¹⁷ Το 1931 είχε 696 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 947, από τους οποίους 938 ήταν ορθόδοξοι, 8 μουσουλμάνοι και ένας άλλου θρησκεύματος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.036 κατοίκους, 1.035 Έλληνες και έναν Αρμένιο, και το 1973 1.267 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Αχερίτου είχε 227 μαθητές και επτά δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 483 κάτοικοι της Αχερίτου. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 55 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Αχερίτου καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Τέσσερις κάτοικοι της Αχερίτου, όλοι στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Χάθηκαν έξω από το χωριό: στο Φλαμούδι, στην περιοχή της Άσπρης Μούττης στον Πενταδάκτυλο, στην περιοχή της Μιας Μηλιάς και στην περιοχή της Λαπήθου. Τα λείψανα των δύο έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι άλλοι δύο εξακολουθούν να αγνοούνται. Στη γη της Αχερίτου σκοτώθηκαν το 1974 δύο άμαχοι, στη θέση Ματσικοριδιές και στην περιοχή του χωριού.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Αναλήψεως σε τζαμί. Οι σταυροί της αφαιρέθηκαν και από το εσωτερικό της απομακρύνθηκε σχεδόν όλος ο εξοπλισμός μιας ορθόδοξης εκκλησίας· από το 2014–15, όταν χτίστηκε νέο τζαμί, είναι εγκαταλελειμμένη. Κατά το Cyprus Religious Heritage, το παρεκκλήσι της Παναγίας Τράπεζας αναστηλώθηκε το 2022.¹⁸